Jizzax

Jizzax — Özbekiston Respublikasining Jizzax viloyatidagi şahar, viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Şahar Sangzor daryosi böyida, Nurota tizmasining şimoliy etaklarida, Mirzaçöl daştining janubiy qismida joylaşgan. Nomi, eng maşhur versiyalardan biriga köra, söğdça „Dizak“ (kiçik qal'a) sözidan kelib çiqqan.

Jizzax Örta Osiyodan ötgan qadimiy karvon yöllarining tutaşgan joyida vujudga kelgan. Yozma manbalarda uni arab geograflari Ibn Havkal va Muqaddasiy Ustruşonaning Faknon viloyatidagi şahar sifatida tilga oladi. Rus tilidagi Vikipediyada birinçi eslatma 10-asrga oid deb körsatilgan; özbek tilidagi Vikipediyada esa şahar arablar istilosidan oldin ham mavjud bölgani aytiladi. Ba'zi olimlar yunon solnomaçilari tilga olgan Gazo şahrini qadimiy Jizzax deb taxmin qiladi.

Şahar Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmşohlar, Temuriylar davlati va Buxoro xonligi tarkibida bölgan, 1866-yilgaça Buxoro amirligiga qaraşli edi. Inglizça va rusça manbalarga köra, 1220-yilda möğullar bosqinida şahar vayron qilingan. 1866-yil oktyabrda şahar rus qöşinlari tomonidan egallangan (özbekça Vikipediyada qal'a 12–18-oktyabrda töpga tutilgani aytiladi). 1887-yilda Samarqand viloyati tarkibida uyezd şahri bölgan. 1916-yilgi Turkiston qözğolonining markazlaridan biri bölgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1973-yil 29-dekabrda Jizzax yangi taşkil etilgan viloyatning markazi bölgan.

Sovet davrida şaharda yangi korxonalar qurilgan: 1930-yilda ohak zavodi, 1942-yilda paxta zavodi, 1960-yilda yirik binokorlik materiallari kombinati, 1969-yilda kimyo kombinati, 1970-yilda un kombinati.

Şahar Sangzor daryosi vodiysida joylaşgan, dengiz sathidan örtaça 460 m balandlikda. Maydoni taxminan 0,1 ming km². U Toşkentdan 180 km janubi-ğarbda, Samarqanddan 90 km şimoli-şarqda joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental: özbekça Vikipediyaga köra yanvarda örtaça harorat 1,5°, iyulda 28,5°.

Özbekça Vikipediyaga köra, şahar aholisi 188,3 ming kişi (2023-yil). Rusça va inglizça manbalarda 2020-yilda 179,9 ming kişi, inglizçada 179,2 ming (taxminiy) körsatilgan. Milliy tarkibi (özbekça Vikipediya): özbeklar 85,6%, ruslar 4,5%, tojiklar 2,0%, qozoqlar 1,8%, tatarlar 1,2%, qirğizlar 0,7%, boşqalar 4,2%.

Özbekça Vikipediyaga köra, şaharda 12 ta yirik sanoat korxonasi, 69 ta qöşma va xorijiy korxona hamda 1125 ta kiçik sanoat korxonasi faoliyat yuritadi. Şahar Toşkent–Samarqand temir yöli va Katta Özbekiston trakti yoqasida joylaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, şaharda Şarof Raşidov memorial muzeyi, Hamid Olimjon va Zulfiya memorial muzeyi, ölkaşunoslik muzeyi, Yunus Rajabiy nomidagi drama teatri va bolalar qöğirçoq teatri bor. Istiqlol boğida bolalar temir yöli joylaşgan. Jizzax samsasi viloyatning an'anaviy taomi hisoblanadi. Şaharda Jizzax politexnika instituti, Jizzax davlat pedagogika universiteti hamda Özbekiston Milliy universiteti va Qozon federal universiteti filiallari işlaydi. „Soğdiyona“ futbol klubi uy öyinlarini 11 650 örinli stadionda ötkazadi.