Jizzax qözğoloni
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–147-b. — ziyouz.com
Jizzax qözğoloni - Jizzax va uning atrofi aholisining çor mustamlakaçilariga qarşi olib borgan milliy ozodlik harakati. Örta Osiyo qözğolonitng tarkibiy qismi.
Birinçi jahon uruşida Rossiya Germaniya va Turkiyaga qarşi kuraşida özining nönoqligi, uquvsizligi tufayli örinsiz qurbonlar berib, Rossiyaning uruşga taraddudi puxta bölmaganini körsatdi. Rus qömondonligi uruş oğirligini mustamlakalar yelkasiga ortib, ularni ayovsiz eziş siyosatiga ötdi. Imperator Nikolay II 1916 y. 25 iyunda «Imperiyadagi rus bölmagan erkak aholining harakatdagi armiya r-nida mudofaa inşootlari va harbiy aloqa yöllari quriş uçun olib boriladigan işlarga, şuningdek, davlat mudofaasi uçun zarur bölgan boşqa har qanday işlarga jalb qiliş haqida» farmon çiqardi. Unga köra, Turkiston, Sibir va Kavkaz xalqlaridan 19 yoşdan 43 yoşgaça bölgan erkaklarni safarbar qiliş közlangan edi. Bu farmonning e'lon qilinişi aholi örtasida qonli voqealarning vujudga kelişiga sabab böldi. 4 iyulda Xöjand xalqi qözğolon kötardi, ayni paytda, Samarqand, Jizzax va Kattaqörğon tumanlarida xam ğalayonlar boşlandi. Farğona, Sirdaryo, Samarqand, Yettisuv, Zakaspiy viloyatlarida avj olgan ğalayonlar keskinlaşib xalq qözğoloniga aylandi. Ayniqsa Samarqand viloyatining Jizzax uyezdida bu voqealar uyuşgan va oşkora tus oldi. J.q. aniq maqsadlar — Rossiyadan ajralib, mustaqil böliş maqsadi ostida, uyuşgan tarzda olib borilgan edi.
Qözğolon arafasida Jizzaxda ham butun ölkadagi kabi zulm-zöravonlik, adolatsizlik çeksiz edi. Aholi, asosan, don, ğalla yetiştiriş b-n maşğul edi. Mahalliy aholi yerlari tortib olinib, t.y., örmon xöjaligida band bölgan rus oilalariga berilgan, yaylovlar qisqartirilgan, örmonlar qattiq nazoratda bölib, hatto ötin olişga ruxsat berilmasdi, suğoriş inşootlari ham ma'muriyat qölida bölib, yer, suv soliqlari tobora oşi-rilmoqda edi. Jizzax uyezdi boşliğining ma'lumotnomasida qayd etilişiça, «aholining iqtisodiy ahvoli şu darajada oğir bölganki, ular qişdan bahorga çiqqunça, gadoylar darajasiga tuşib qolgan, sadaqa b-n kun körib, bir burda non u yoqda tursin, tariqqa ham zor bölgan». Ana şunday aqvolda kun keçirayotgan aholidan 1-jahon uruşi yillarida Rossiyaga harbiy ehtiyojlar uçun juda köp mahsulot majburan taşib ketildi. Mardikorlikka oliş haqidagi farmon e'lon qilingaç (3 iyul), norozilik keskin ğalayonlarga aylandi. Ma'muriyat taqsimotiga köra, Jizzax uyezdi 11 ming mardikor, butun Samarqand viloyati 38 ming mardikor berişi kerak edi. Busiz ham halokat yoqasiga kelib qolgan aholi orasidan 19 yoşdan 43 yoşgaça bölgan erkaklarni noma'lum muddatga, ayni q. x. işlari qizigan mavsumda olib ketilişi minglab oilalarning boquvçisidan ayirib, halok etişi turgan ran edi. 5 iyul kuniyoq dastlabki ğalayonlar boşlandi. Aholi farmonni bekor etişni, röyxat tuzişni töxtatişni talab eta boşladi. Jizzax ahli boşqa şaharlardagi ahvoldan xabardor böliş uçun Toşkent va Samarqandga öz vakillarini (Toşkentga jizzaxlik Nazir Hoji, Samarqandga boğdonlik Xudoyorqul Hoji) jönatiladi. Nazir Hoji Toşkent aholisi qözğolon kötarganidan xabar topib, 12 iyul kuni Jizzaxga qaytadi. Şu kuni Jizzaxning eski şahar qismida töplangan xaloyiq farmonga böysunmaslikka, kuraş boşlaşga axd qiladi. Tuni b-n şahar aholisi bundan ogoh etiladi. Ertasi kuni — 13 iyulda erta tongda Jizzax axli qözğaladi. Damin kulol boşçiligida bir neça ming kişidan iborat olomon mardikorlikka röyxat tuzgan ellikboşi Mirzayor Xudoyorni jazolaydi. Şu yerda qözğolonçilar safi kengayib, Jizzaxni bosqinçilardan ozod qilib, mustaqil beklik tuziş rejasi ilgari suriladi. Nazir Hoji eşon Jizzax beki deb e'lon qilinadi. Eng oddiy qurollar — ketmon, kaltak, piçoq, töqmoqlar b-n qurollangan xaloyiq Jizzaxning yangi şahar qismiga yöl oladi. Bundan xabar topgan uyezd boşliği polkovnik Rukin öz yordamçilari b-n ğalayonçilar qarşisidan çiqib, ularni aldab, tinçitmoqçi böladi. Biroq, ğalayonçilar unga işonmay, yonidagi şeriklari b-n qöşib jazolaydilar, qurollarini tortib oladilar. Bu orada yetib kelgan polkovnik Afanasyev boşliq harbiy kuçlar ham qözğolonçilarni qaytara olmadi. Özaro töqnaşuvdan söng ğalayonçilar bir neça ön kişini yöqotib çekindilar va şaharning eski qismida ğalayonga tayyorgarlik boşlandi, atrof qişloqlarga çoparlar yuborildi. Temirçilar qurolaslaha tayyorlaşga kirişdilar. Toşkentdan Abdurahmon jevaçining oldiga vakil kelib, «Siz Jizzaxda odamlarni kuraşga boşlang, biz Toşkentdan t.y.ni qirqamiz, rus askarlari kelolmaydi, hamma yoqni egallaymiz», deb ogohlantirgan.
Toşkent t.y.ga hujum qiliş imkoni bölmagan, çunki bu yerda harbiy qismlar tayyor turardi. Biroq Jizzaxda bu iş juda epçillik b-n amalga oşirilgan. Qözğolonçilar 13 iyul kuni t. y. styalariga, köpriklarga hujum qilib, yakson qilganlar, telegraf simlarini uzib taşlaganlar. Ular aloqa vositalarini yakson etib, hukumatga yordam kuçi yuborişga imkon bermaslikka uringanlar, natijada 65 km masofadagi t.y. buzib taşlangan. Lomakino, Kuropatkino, Obruçevo, Rostovsevo st-yalari yakson etilgan. Öşa kuniyoq Nazir Hoji eşon bir neça kişi b-n Boğdonga, Abdurahmon jevaçinikiga yetib keladi, uning uyida bölib ötgan kengaşda Jizzaxni Rossiyadan ajratib oliş, mustaqil beklik taşkil etişga qat'iy kelişiladi. 21 iyul kuni Jizzaxdan 12 çaqirim narida Kli (xalq orasida «Kuya boşi») degan joyda töplanişga qaror qilinadi. Töraqul Törabekov Sangzor beki deb e'lon qilinadi. Sangzor aholisi Jizzax qözğolonçilarini qöllab-quvvatlaşga ahd qiladi. Zominda ham şunday ğalayonlar boşlanib, Qosimhoji eşonbek deb e'lon qilinadi. Abdurahmon jevaçi, Nazir Hojilar atrof qişloq, ovullarga çoparlar yuborib, özlari ham borib xalqni kuraşga çorlaydilar. Abdurahmon jevaçi Buxoro amiriga maktub orqali murojaat etib, yordam söraydi, biroq maktub mirşablar qöliga tuşib qoladi. Rabot, Boğdon, Xayrobod, Foriş, Sintob, Nurota dahalariga çoparlar yuborilib, kuraşga da'vat etilgan. Nixoyat Jizzax yaqinidagi «Kuya boşi» da 4 ming atrofida olomon töplanadi. Şahardagi nonvoyxonalar uzluksiz işlab, qözğolonçilarga non yopib, aravalarda taşib keltiriladi. Xaloyiq imkon darajasida ketmon, löm, oz bölsada miltiq b-n qurollanadi.
Yuz berayotgan voqealar hukumatni sarosimaga solib qöyadi. 18 iyul kuni Turkistonda harbiy holat e'lon qilinadi. 15 iyul kuniyoq Jizzaxga polkovnik Ivanov boşçiligidagi jazo otryadi yuboriladi. Butun uyezdga polkovnik Ivanov tayyorlagan e'lonlar tarqatiladi. Unda barça qözğolonçilar qirib taşlanişi, ularning mol-mulki xazinaga (davlat ixtiyoriga) ötkazilişi ta'kidlanadi.
Mustabid hukumat uyezdga 13 ta rota soldat, 2 ta artilleriya qismi, kazak otryadlari, sapyorlar qismi yuboradi. Jazo otryadi şafqatsizlik b-n deyarli qurolsiz bölgan qözğolonçilarga qarşi jangga kirişadi. Qözğolonçilar «Yöqolsin oq podşox», deb hayqirib, kuraşga kirişadilar. Bu voqealar şohidi Özbekiston yozuvçisi Nazir Safarovning ta'kidlaşiça, Jizzax ş. 1,5 kun qözğolonçilar qölida bölgan.
Jazo otryadi pulemyotlarni işga solib, avval Jizzaxni, keyin Zominni egallaydi, söngra Sangzorga yuriş qiladi. Tengsiz janglarda deyarli qurolsiz ğalayonçilar ommasi tutdek tökib taşlanadi, omon qolganlar quvğin etiladi.
21 iyul kuni jazo otryadi «Kuya boşi»da töplangan qözğolonçilar hujumiga uçraydi. Jangda qözğolonçilar bir soat davomida pulemyotdan öqqa tutiladi. Qözğolonçilar bu jangda yengiladilar, ularning sardorlari Abdurahmon jevaçi, Nazir Hoji eşonlar qölga olinadi, mustabid hukumat qözğolon kötargan xalqdan vahşiyona öç olişga kirişadi. Qözğolonni uyuştirgan rahbarlar: Abdurahmon jevaçi, Nazir Hoji eşon, aka-uka Töraqul va Eşonqul Törabekovlar, Qosim Hoji eşonlar ölim jazosiga hukm etiladi. Jizzax ş. va yana bir neça qişloqqa öt qöyilib, yakson etiladi. Minglab kişilar boşpanasiz, uy-joysiz qoladi.
J. q. mustabid hukumatni qattiq sarosimaga soldi, mazlum Turkistonning mağrur xalqlari hali köp narsalarga qodir ekanligidan, ular uçun erk, ozodlik hamişa muqaddas ekanligidan ogohlantirdi. Hatto rus ma'murlari ham Turkistonda 1916 y. qözğoloni davomida Jizzax ğalayoni alohida örin tutişi, oşkora kuraş tusini olganini qaytaqayta ta'kidlaydilar. Alamzada hukumat bunday voqeaning qaytarilişiga yöl qöymaslik uçun aholini «adabini beriş», ularni şafqatsiz jazolaşni buyurdi. 3 avg. kuni Jizzaxda 3 kun içida ğalayon aybdorlarini topiş, agar tutib berilmasa, aholisi va uy-joylarini yöq qilib taşlaş buyurildi. Ğalayon sardorlari tutilgan, ölim jazosiga hukm etilgan bölsada, aholi orasidagi hukumatga qarşi kayfiyatdagi odamlarni yöq qiliş uçun şunday çora belgilandi. 3 kun ötgaç, 7 avg. kuni buyruq bajarildi. Jazo otryadlari şahar aholisini bir joyga töpgladilar. Pulemyot öqlari ostida şahardan quvib, çölga haydadilar. Ularni köpçiligi ayollar, qariyalar, bolalar bölib, be-ayov jazolandi.
Bu fojialar haqida Turkistondagi jadidlardan Mustafo Çöqayev, Ubaydullo Xöja Asadullaxöjayevlar Peterburgga borib Rossiya Dumasiga arz qildilar. Aholi nomidan murojaat etib, zöravonlikni töxtatiş, farmonni bekor etiş, Turkistondagi ahvolni örganiş uçun vakil yuborişni talab qildilar. Rossiya Dumasi bu talablar asosida maxsus komissiya tuzib, ölkaga yubordi.
Komissiya Jizzaxda ham böldi. Keyinçalik Dumaning yopiq kengaşida bölib ötgan muhokamada (1916 y., 13—15 dek.) bu haqda deputat A. Kerenskiy şunday degan edi: «Men Jizzax vayronalarini borib kördim, janoblar, men ikki frontda — Kavkaz va Ğarbiy frontda bölganman, lekin bunaqasini hali körmaganman».
Jizzax qözğolonçilaridan 50 kişi ölim jazosiga hukm etildi, qolganlariga turma, surgun belgilandi. Hammasi bölib 3 ming kişi hibsga olindi. Jizzax aholisi qirilib, omon qolganlari quvildi. J. q. tarixda «Jizzax fojiasi» degan nom qoldirdi. U Fozil Yöldoş öğlinint «Jizzax qözğoloni» nomli dostonida özining töliq aksini topgan.
J. q. özbek xalqining mustaqillik uçun kuraşi tarixining eng qonli, unutilmas sahifasi bölib qoldi.
Ad.: Safarov N ., Unutilmas kun [ 1916 y.gi Jizzax qözğolonidan xotiralarim], T., Boku, 1932; Haydarov X., Jizzax viloyati tarixi, T., 1996; Ziyayeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, T., 2000; 3iyoyev H ., Turkistonda mustaqillik uçun kuraşlar tarixi, T., 2001; Özbekistonning yangi tarixi, 1-kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Çoriyev 3 ., Turkiston mardikorlari: safarbarlik va uning oqibatlari (1916—17), T., 1999.
Dono Ziyayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИЗЗАХ ҚЎЗҒОЛОНИ - Жиззах ва унинг атрофи аҳолисининг чор мустамлакачиларига қарши олиб борган миллий озодлик ҳаракати. Ўрта Осиё қўзғолонитнг таркибий қисми.
Биринчи жаҳон урушида Россия Германия ва Туркияга қарши курашида ўзининг нўноқлиги, уқувсизлиги туфайли ўринсиз қурбонлар бериб, Россиянинг урушга тараддуди пухта бўлмаганини кўрсатди. Рус қўмондонлиги уруш оғирлигини мустамлакалар елкасига ортиб, уларни аёвсиз эзиш сиёсатига ўтди. Император Николай II 1916 й. 25 июнда «Империядаги рус бўлмаган эркак аҳолининг ҳаракатдаги армия р-нида мудофаа иншоотлари ва ҳарбий алоқа йўллари қуриш учун олиб бориладиган ишларга, шунингдек, давлат мудофааси учун зарур бўлган бошқа ҳар қандай ишларга жалб қилиш ҳақида» фармон чиқарди. Унга кўра, Туркистон, Сибирь ва Кавказ халқларидан 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакларни сафарбар қилиш кўзланган эди. Бу фармоннинг эълон қилиниши аҳоли ўртасида қонли воқеаларнинг вужудга келишига сабаб бўлди. 4 июлда Хўжанд халқи қўзғолон кўтарди, айни пайтда, Самарқанд, Жиззах ва Каттақўрғон туманларида хам ғалаёнлар бошланди. Фарғона, Сирдарё, Самарқанд, Еттисув, Закаспий вилоятларида авж олган ғалаёнлар кескинлашиб халқ қўзғолонига айланди. Айниқса Самарқанд вилоятининг Жиззах уездида бу воқеалар уюшган ва ошкора тус олди. Ж.қ. аниқ мақсадлар — Россиядан ажралиб, мустақил бўлиш мақсади остида, уюшган тарзда олиб борилган эди.
Қўзғолон арафасида Жиззахда ҳам бутун ўлкадаги каби зулм-зўравонлик, адолатсизлик чексиз эди. Аҳоли, асосан, дон, ғалла етиштириш б-н машғул эди. Маҳаллий аҳоли ерлари тортиб олиниб, т.й., ўрмон хўжалигида банд бўлган рус оилаларига берилган, яйловлар қисқартирилган, ўрмонлар қаттиқ назоратда бўлиб, ҳатто ўтин олишга рухсат берилмасди, суғориш иншоотлари ҳам маъмурият қўлида бўлиб, ер, сув солиқлари тобора оши-рилмоқда эди. Жиззах уезди бошлиғининг маълумотномасида қайд этилишича, «аҳолининг иқтисодий аҳволи шу даражада оғир бўлганки, улар қишдан баҳорга чиққунча, гадойлар даражасига тушиб қолган, садақа б-н кун кўриб, бир бурда нон у ёқда турсин, тариққа ҳам зор бўлган». Ана шундай ақволда кун кечираётган аҳолидан 1-жаҳон уруши йилларида Россияга ҳарбий эҳтиёжлар учун жуда кўп маҳсулот мажбуран ташиб кетилди. Мардикорликка олиш ҳақидаги фармон эълон қилингач (3 июль), норозилик кескин ғалаёнларга айланди. Маъмурият тақсимотига кўра, Жиззах уезди 11 минг мардикор, бутун Самарқанд вилояти 38 минг мардикор бериши керак эди. Бусиз ҳам ҳалокат ёқасига келиб қолган аҳоли орасидан 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакларни номаълум муддатга, айни қ. х. ишлари қизиган мавсумда олиб кетилиши минглаб оилаларнинг боқувчисидан айириб, ҳалок этиши турган ran эди. 5 июль куниёқ дастлабки ғалаёнлар бошланди. Аҳоли фармонни бекор этишни, рўйхат тузишни тўхтатишни талаб эта бошлади. Жиззах аҳли бошқа шаҳарлардаги аҳволдан хабардор бўлиш учун Тошкент ва Самарқандга ўз вакилларини (Тошкентга жиззахлик Назир Ҳожи, Самарқандга боғдонлик Худоёрқул Ҳожи) жўнатилади. Назир Ҳожи Тошкент аҳолиси қўзғолон кўтарганидан хабар топиб, 12 июль куни Жиззахга қайтади. Шу куни Жиззахнинг эски шаҳар қисмида тўпланган халойиқ фармонга бўйсунмасликка, кураш бошлашга ахд қилади. Туни б-н шаҳар аҳолиси бундан огоҳ этилади. Эртаси куни — 13 июлда эрта тонгда Жиззах ахли қўзғалади. Дамин кулол бошчилигида бир неча минг кишидан иборат оломон мардикорликка рўйхат тузган элликбоши Мирзаёр Худоёрни жазолайди. Шу ерда қўзғолончилар сафи кенгайиб, Жиззахни босқинчилардан озод қилиб, мустақил беклик тузиш режаси илгари сурилади. Назир Ҳожи эшон Жиззах беки деб эълон қилинади. Энг оддий қуроллар — кетмон, калтак, пичоқ, тўқмоқлар б-н қуролланган халойиқ Жиззахнинг янги шаҳар қисмига йўл олади. Бундан хабар топган уезд бошлиғи полковник Рукин ўз ёрдамчилари б-н ғалаёнчилар қаршисидан чиқиб, уларни алдаб, тинчитмоқчи бўлади. Бироқ, ғалаёнчилар унга ишонмай, ёнидаги шериклари б-н қўшиб жазолайдилар, қуролларини тортиб оладилар. Бу орада етиб келган полковник Афанасьев бошлиқ ҳарбий кучлар ҳам қўзғолончиларни қайтара олмади. Ўзаро тўқнашувдан сўнг ғалаёнчилар бир неча ўн кишини йўқотиб чекиндилар ва шаҳарнинг эски қисмида ғалаёнга тайёргарлик бошланди, атроф қишлоқларга чопарлар юборилди. Темирчилар қуроласлаҳа тайёрлашга киришдилар. Тошкентдан Абдураҳмон жевачининг олдига вакил келиб, «Сиз Жиззахда одамларни курашга бошланг, биз Тошкентдан т.й.ни қирқамиз, рус аскарлари келолмайди, ҳамма ёқни эгаллаймиз», деб огоҳлантирган.
Тошкент т.й.га ҳужум қилиш имкони бўлмаган, чунки бу ерда ҳарбий қисмлар тайёр турарди. Бироқ Жиззахда бу иш жуда эпчиллик б-н амалга оширилган. Қўзғолончилар 13 июль куни т. й. стяларига, кўприкларга ҳужум қилиб, яксон қилганлар, телеграф симларини узиб ташлаганлар. Улар алоқа воситаларини яксон этиб, ҳукуматга ёрдам кучи юборишга имкон бермасликка уринганлар, натижада 65 км масофадаги т.й. бузиб ташланган. Ломакино, Куропаткино, Обручево, Ростовцево ст-ялари яксон этилган. Ўша куниёқ Назир Ҳожи эшон бир неча киши б-н Боғдонга, Абдураҳмон жевачиникига етиб келади, унинг уйида бўлиб ўтган кенгашда Жиззахни Россиядан ажратиб олиш, мустақил беклик ташкил этишга қатъий келишилади. 21 июль куни Жиззахдан 12 чақирим нарида Кли (халқ орасида «Куя боши») деган жойда тўпланишга қарор қилинади. Тўрақул Тўрабеков Сангзор беки деб эълон қилинади. Сангзор аҳолиси Жиззах қўзғолончиларини қўллаб-қувватлашга аҳд қилади. Зоминда ҳам шундай ғалаёнлар бошланиб, Қосимҳожи эшонбек деб эълон қилинади. Абдураҳмон жевачи, Назир Ҳожилар атроф қишлоқ, овулларга чопарлар юбориб, ўзлари ҳам бориб халқни курашга чорлайдилар. Абдураҳмон жевачи Бухоро амирига мактуб орқали мурожаат этиб, ёрдам сўрайди, бироқ мактуб миршаблар қўлига тушиб қолади. Работ, Боғдон, Хайробод, Фориш, Синтоб, Нурота даҳаларига чопарлар юборилиб, курашга даъват этилган. Нихoят Жиззах яқинидаги «Куя боши» да 4 минг атрофида оломон тўпланади. Шаҳардаги нонвойхоналар узлуксиз ишлаб, қўзғолончиларга нон ёпиб, араваларда ташиб келтирилади. Халойиқ имкон даражасида кетмон, лўм, оз бўлсада милтиқ б-н қуролланади.
Юз бераётган воқеалар ҳукуматни саросимага солиб қўяди. 18 июль куни Туркистонда ҳарбий ҳолат эълон қилинади. 15 июль куниёқ Жиззахга полковник Иванов бошчилигидаги жазо отряди юборилади. Бутун уездга полковник Иванов тайёрлаган эълонлар тарқатилади. Унда барча қўзғолончилар қириб ташланиши, уларнинг мол-мулки хазинага (давлат ихтиёрига) ўтказилиши таъкидланади.
Мустабид ҳукумат уездга 13 та рота солдат, 2 та артиллерия қисми, казак отрядлари, сапёрлар қисми юборади. Жазо отряди шафқатсизлик б-н деярли қуролсиз бўлган қўзғолончиларга қарши жангга киришади. Қўзғолончилар «Йўқолсин оқ подшоx», деб ҳайқириб, курашга киришадилар. Бу воқеалар шоҳиди Ўзбекистoн ёзувчиси Назир Сафаровнинг таъкидлашича, Жиззах ш. 1,5 кун қўзғолончилар қўлида бўлган.
Жазо отряди пулемётларни ишга солиб, аввал Жиззахни, кейин Зоминни эгаллайди, сўнгра Сангзорга юриш қилади. Тенгсиз жангларда деярли қуролсиз ғалаёнчилар оммаси тутдек тўкиб ташланади, омон қолганлар қувғин этилади.
21 июль куни жазо отряди «Куя боши»да тўпланган қўзғолончилар ҳужумига учрайди. Жангда қўзғолончилар бир соат давомида пулемётдан ўққа тутилади. Қўзғолончилар бу жангда енгиладилар, уларнинг сардорлари Абдураҳмон жевачи, Назир Ҳожи эшонлар қўлга олинади, мустабид ҳукумат қўзғолон кўтарган халқдан ваҳшиёна ўч олишга киришади. Қўзғолонни уюштирган раҳбарлар: Абдураҳмон жевачи, Назир Ҳожи эшон, ака-ука Тўрақул ва Эшонқул Тўрабековлар, Қосим Ҳожи эшонлар ўлим жазосига ҳукм этилади. Жиззах ш. ва яна бир неча қишлоққа ўт қўйилиб, яксон этилади. Минглаб кишилар бошпанасиз, уй-жойсиз қолади.
Ж. қ. мустабид ҳукуматни қаттиқ саросимага солди, мазлум Туркистоннинг мағрур халқлари ҳали кўп нарсаларга қодир эканлигидан, улар учун эрк, озодлик ҳамиша муқаддас эканлигидан огоҳлантирди. Ҳатто рус маъмурлари ҳам Туркистонда 1916 й. қўзғолони давомида Жиззах ғалаёни алоҳида ўрин тутиши, ошкора кураш тусини олганини қайтақайта таъкидлайдилар. Аламзада ҳукумат бундай воқеанинг қайтарилишига йўл қўймаслик учун аҳолини «адабини бериш», уларни шафқатсиз жазолашни буюрди. 3 авг. куни Жиззахда 3 кун ичида ғалаён айбдорларини топиш, агар тутиб берилмаса, аҳолиси ва уй-жойларини йўқ қилиб ташлаш буюрилди. Ғалаён сардорлари тутилган, ўлим жазосига ҳукм этилган бўлсада, аҳоли орасидаги ҳукуматга қарши кайфиятдаги одамларни йўқ қилиш учун шундай чора белгиланди. 3 кун ўтгач, 7 авг. куни буйруқ бажарилди. Жазо отрядлари шаҳар аҳолисини бир жойга тўпгладилар. Пулемёт ўқлари остида шаҳардан қувиб, чўлга ҳайдадилар. Уларни кўпчилиги аёллар, қариялар, болалар бўлиб, бе-аёв жазоланди.
Бу фожиалар ҳақида Туркистондаги жадидлардан Мустафо Чўқаев, Убайдулло Хўжа Асадуллахўжаевлар Петербургга бориб Россия Думасига арз қилдилар. Аҳоли номидан мурожаат этиб, зўравонликни тўхтатиш, фармонни бекор этиш, Туркистондаги аҳволни ўрганиш учун вакил юборишни талаб қилдилар. Россия Думаси бу талаблар асосида махсус комиссия тузиб, ўлкага юборди.
Комиссия Жиззахда ҳам бўлди. Кейинчалик Думанинг ёпиқ кенгашида бўлиб ўтган муҳокамада (1916 й., 13—15 дек.) бу ҳақда депутат А. Керенский шундай деган эди: «Мен Жиззах вайроналарини бориб кўрдим, жаноблар, мен икки фронтда — Кавказ ва Ғарбий фронтда бўлганман, лекин бунақасини ҳали кўрмаганман».
Жиззах қўзғолончиларидан 50 киши ўлим жазосига ҳукм этилди, қолганларига турма, сургун белгиланди. Ҳаммаси бўлиб 3 минг киши ҳибсга олинди. Жиззах аҳолиси қирилиб, омон қолганлари қувилди. Ж. қ. тарихда «Жиззах фожиаси» деган ном қолдирди. У Фозил Йўлдош ўғлининт «Жиззах қўзғолони» номли достонида ўзининг тўлиқ аксини топган.
Ж. қ. ўзбек халқининг мустақиллик учун кураши тарихининг энг қонли, унутилмас саҳифаси бўлиб қолди.
Ад.: Сафаров Н ., Унутилмас кун [ 1916 й.ги Жиззах қўзғолонидан хотираларим], Т., Боку, 1932; Ҳайдаров X., Жиззах вилояти тарихи, Т., 1996; Зияева Д., Туркистон миллий озодлик ҳаракати, Т., 2000; 3иёев Ҳ ., Туркистонда мустақиллик учун курашлар тарихи, Т., 2001; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1-китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Чориев 3 ., Туркистон мардикорлари: сафарбарлик ва унинг оқибатлари (1916—17), Т., 1999.
Доно Зияева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.