Jizzax qözğoloni

Jizzax qözğoloni — 1916-yil yozida Samarqand viloyatining Jizzax uyezdi aholisining Rossiya imperiyasi mustamlaka ma'muriyatiga qarşi kötargan qurolli çiqişi. U Turkiston va Qozoq çöllarini qamragan 1916-yilgi Örta Osiyo qözğolonining eng uyuşgan va keskin qismlaridan biri bölgan. ÖzME'ga köra, qözğolonçilar Rossiyadan ajralib, mustaqil beklik tuzişni maqsad qilib qöygan. Qözğolon bostirilgan, Jizzax şahri esa katta vayronagarçilikka uçragan; xalq xotirasida bu voqea «Jizzax fojiasi» nomi bilan qolgan.12

Birinçi jahon uruşida Rossiya katta talafot körgan va uruş yuki tobora mustamlakalar zimmasiga yuklangan. Imperator Nikolay II 1916-yil 25-iyunda (eski uslubda) Turkiston, Sibir va Kavkazning rus bölmagan 19 yoşdan 43 yoşgaça bölgan erkak aholisini front orti işlariga — mudofaa inşootlari va harbiy yöllar qurişga safarbar qiliş haqida farmon çiqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, Turkiston aholisi imperiya aholisining qariyb 10 foizini taşkil etgan bölsa-da, Davlat Dumasida bironta vakilga ega bölmagan; 19-asr oxiridan boşlangan rus va ukrain köçmanlarini yerlaştiriş siyosati yer va suv borasidagi ziddiyatlarni keskinlaştirgan.

ÖzME'ga köra, Jizzax uyezdida ham aholining ahvoli oğir bölgan: yerlarning bir qismi temir yöl va örmon xöjaligida işlovçi rus oilalariga berilgan, yaylovlar qisqartirilgan, örmondan ötin olişga ruxsat berilmagan, soliqlar ösib borgan. Uruş yillarida uyezddan köp miqdorda oziq-ovqat olib ketilgan. Taqsimotga köra, Jizzax uyezdi 11 ming, butun Samarqand viloyati esa 38 ming mardikor berişi lozim bölgan. Dala işlari qizigan paytda boquvçilarning noma'lum muddatga olib ketilişi köp oilalarni oçlik xavfi ostida qoldirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, ğalayonlar 1916-yil 4-iyulda (yangi uslubda 17-iyul) Xöjandda boşlangan va u yerdan Jizzaxga ötgan. ÖzME'ga köra, Jizzaxda dastlabki norozilik 5-iyulda boşlangan, aholi röyxat tuzişni töxtatişni talab qilgan. Vaziyatni bilib keliş uçun Toşkentga Nazir Hoji, Samarqandga Xudoyorqul Hoji yuborilgan. Nazir Hoji Toşkentdagi voqealar haqida xabar bilan qaytgaç, 12-iyulda Jizzaxning eski şahar qismida yiğilgan aholi farmonga böysunmaslikka qaror qilgan.

13-iyul tongida Damin kulol boşçiligidagi bir neça ming kişi mardikorlar röyxatini tuzgan ellikboşini öldirgan. Nazir Hoji eşon Jizzax beki deb e'lon qilingan. Ketmon, kaltak va piçoq bilan qurollangan olomon yangi şahar tomon yöl olgan; uyezd boşliği polkovnik Rukin ularni tinçitişga uringan, biroq hamrohlari bilan birga öldirilgan. Qözğolonçilar temir yöl stansiyalari va köpriklarga hujum qilib, telegraf simlarini uzgan; ÖzME'ga köra, taxminan 65 km temir yöl izdan çiqarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Jizzaxda bir neça ön nafar rus aholisi halok bölgan.

Şu kuni Boğdonda Abdurahmon jevaçining uyida kengaş ötkazilib, Jizzaxni Rossiyadan ajratib, mustaqil beklik tuziş qat'iy kelişilgan. Töraqul Törabekov Sangzor beki, Qosimhoji eşon esa Zomin beki deb e'lon qilingan. Atrofdagi Rabot, Boğdon, Xayrobod, Foriş, Nurota kabi dahalarga çoparlar yuborilgan, Abdurahmon jevaçi Buxoro amiridan yordam sörab maktub yozgan, ammo u hukumat qöliga tuşib qolgan.

17-iyulda (yangi uslubda 30-iyul) Turkiston harbiy okrugida harbiy holat e'lon qilingan. ÖzME'ga köra, Jizzaxga polkovnik Ivanov boşçiligidagi jazo otryadi — 13 rota piyoda askar, ikki artilleriya qismi, kazak otryadlari va sapyorlar yuborilgan. Yozuvçi Nazir Safarovning guvohlik berişiça, Jizzax bir yarim kun qözğolonçilar nazoratida bölgan. Pulemyotlar bilan qurollangan otryad avval Jizzaxni, söng Zominni egallab, Sangzorga yurgan. 21-iyulda Jizzax yaqinidagi «Kuya boşi» degan joyda töplangan 4 mingga yaqin qözğolonçi tor-mor qilingan, ularning rahbarlari qölga olingan.

ÖzME'ga köra, Abdurahmon jevaçi, Nazir Hoji eşon, aka-uka Töraqul va Eşonqul Törabekovlar, Qosimhoji eşon ölim jazosiga hukm qilingan. Jizzax şahri va bir neça qişloq yondirilgan, 7-avgustda şahar aholisi majburan çölga haydab çiqarilgan. Jami 3 ming kişi hibsga olingan, 50 kişi ölimga, qolganlari qamoq va surgunga hukm qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, Jizzax qözğolonini bostiriş jarayonida 5 minggaça kişi halok bölgan.

ÖzME'ga köra, [[Mustafo Çöqay|Mustafo Çöqayev]] va Ubaydulla Xöja Asadullaxöjayev Peterburgga borib, Davlat Dumasiga aholi nomidan murojaat qilgan va zöravonlikni töxtatiş, farmonni bekor qilişni söragan. Duma maxsus komissiya yuborgan, uning tarkibida Aleksandr Kerenskiy ham Jizzaxda bölgan. 1916-yil dekabrida Dumaning yopiq majlisida Kerenskiy ikki frontda bölganini, ammo Jizzaxda körgan vayronagarçilikka öxşaşini hali körmaganini aytgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kerenskiy va ayrim rus tarixçilari bu voqealarga xalqaro e'tiborni birinçilardan bölib qaratgan; uzoq vaqt bu mavzu sovet senzurasi ostida bölgan va faqat 2010-yillarda keng qayta örganila boşlangan.

Qözğolon xalq ijodida ham iz qoldirgan: baxşi Fozil Yöldoş öğli «Jizzax qözğoloni» dostonini yaratgan. ÖzME bu voqeani özbek xalqining mustaqillik uçun kuraşi tarixidagi eng fojiali sahifalardan biri deb baholaydi.