Jun sanoati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com
Jun sanoati — töqimaçilik sanoatining yetakçi tarmoklaridan biri. Tarmoq korxonalarida junni qayta işlaş, sof jundan yoki uning boşka tolalar (asosan kimyoviy tolalar) aralaşmasidan har xil çiziqli ziçlikdagi iplar, jun gazlamalar, har xil texnik va maxsus gazlamalar, gilam va gilam mahsulotlari, kigiz-namat va fetr buyumlar, notöqima materiallar işlab çiqariladi.
Junni qayta işlaş tabiiy junni dastlabki işlaş, ya'ni saralaş, titiş, yuviş, quritiş, ziçlaş, toy-laş bosqiçidan boşlanadi. Jun yigiruv korxonalarida har xil yigiriş tizimi va usullarida sof jundan yoki yarim jundan karda, qayta taralgan va apparat iplari i. ç. ikkinçi bosqiç; mahsulot yoki buyumlar: trikotaj yoki töqima matolar, trikotaj buyumlari, adyol, gilam, fetr, notöqima materiallar oliş uçinçi bosqiç; mahsulot va buyumlarga işlov beriş, böyaş, gul bosiş, issiqlik b-n işlov beriş kabi jarayonlar törtinçi bosqiç hisoblanadi.
Junni qayta işlaş insoniyat tarixida töqimaçilik mahsulotlarini i. ç. kabi bir neça ming yillar avval paydo bölgan. Qölda ip tayyorlaş va gazlama töqiş Hindiston, Xitoy, Misr va Örta Osiyoda miloddan bir neça ming yil ilgari boşlangan. Xorazmda arxeologik kazişmalar paytida mil. av. 1-ming yillikka mansub gilamlar topilgan.
Özbekistonda qadimda jundan, ayniqsa qöy va tuya junidan kigiz bosiş, gilam töqiş boy an'anaga ega. 20-a.ning 20-y.larida mayda tarqoq hunar-mandlar artellarga birlaşib, sanoat tarzida mahsulot i. ç. taşkil etilişi b-n junni kayta işlaş sanoatiga poydevor qöyildi. Junni dastlabki qayta işlaş korxonasi dastlab 1930 y. işga tuşirilgan. 2-jahon uruşi yillarida Qöqon yigiruv-töquv f-kasida yarim jun adyollar i. ç. yölga qöyilgan. 1970 y. loyiha quvvati 2 mln. m2 bölgan Xiva gilam kombinati işga tuşirildi. Uning tarkibida apparat tizimida jun va kimyoviy tolalar aralaşmasidan yigirilgan ip işlab çiqaruvçi f-ka, töquv korxonasi va pardozlaş sexlari mavjud. 1980 y. Farğona viloyatida Oltiariq ip yigiruv f-kasida pnevmomexanik yigiriş usulida yöğon jun iplari i. ç. boşlandi. 1990 y.dan şu korxonada Fransiya b-n jun tolasini dastlabki qayta işlaş qöşma korxonasi işga tuşirildi.
Özbekiston mustaqillikka erişgandan keyin respublikada tovar i. ç.da tadbirkorlikka va xususiy sektorga e'tibor kuçaytirildi. Natijada jun mahsulotlari i. ç. böyiça kiçik xususiy korxonalar, turli firmalar taşkil etildi. 1997 y.da Namangan viloyatida qurilib işga tuşirilgan «Kosonsoy-Tikmen» Özbekiston—Turkiya qöşma korxonasida jun tolasidan kostyum va paltolar tikiladigan movut matolar, adyol kabi mahsulotlar işlab çiqariladi.
2000 y.da Özbekistonda 2,8 mln. m2 jun gazlamalar, 1,5 mln. m2 gilam va gilam mahsulotlari işlab çiqarildi. Junni qayta işlaş va yuqori sifat-li mahsulotlar i. ç. Angliya, Avstraliya, Belgiya, Rossiya, Finlyandiya, Polşa kabi qator davlatlarda keng rivojlangan. Yangi Zelandiya, Avstraliya, Qirğiziston, Qozoğiston jahon bozoriga sifatli jun tolalari yetkazib beradi (yana q. Töqimaçilik sanoati).
Mirpölat Qulmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУН САНОАТИ — тўқимачилик саноатининг етакчи тармокларидан бири. Тармоқ корхоналарида жунни қайта ишлаш, соф жундан ёки унинг бошка толалар (асосан кимёвий толалар) аралашмасидан ҳар хил чизиқли зичликдаги иплар, жун газламалар, ҳар хил техник ва махсус газламалар, гилам ва гилам маҳсулотлари, кигиз-намат ва фетр буюмлар, нотўқима материаллар ишлаб чиқарилади.
Жунни қайта ишлаш табиий жунни дастлабки ишлаш, яъни саралаш, титиш, ювиш, қуритиш, зичлаш, той-лаш босқичидан бошланади. Жун йигирув корхоналарида ҳар хил йигириш тизими ва усулларида соф жундан ёки ярим жундан карда, қайта таралган ва аппарат иплари и. ч. иккинчи босқич; маҳсулот ёки буюмлар: трикотаж ёки тўқима матолар, трикотаж буюмлари, адёл, гилам, фетр, нотўқима материаллар олиш учинчи босқич; маҳсулот ва буюмларга ишлов бериш, бўяш, гул босиш, иссиқлик б-н ишлов бериш каби жараёнлар тўртинчи босқич ҳисобланади.
Жунни қайта ишлаш инсоният тарихида тўқимачилик маҳсулотларини и. ч. каби бир неча минг йиллар аввал пайдо бўлган. Қўлда ип тайёрлаш ва газлама тўқиш Ҳиндистон, Хитой, Миср ва Ўрта Осиёда милоддан бир неча минг йил илгари бошланган. Хоразмда археологик казишмалар пайтида мил. ав. 1-минг йилликка мансуб гиламлар топилган.
Ўзбекистонда қадимда жундан, айниқса қўй ва туя жунидан кигиз босиш, гилам тўқиш бой анъанага эга. 20-а.нинг 20-й.ларида майда тарқоқ ҳунар-мандлар артелларга бирлашиб, саноат тарзида маҳсулот и. ч. ташкил этилиши б-н жунни кайта ишлаш саноатига пойдевор қўйилди. Жунни дастлабки қайта ишлаш корхонаси дастлаб 1930 й. ишга туширилган. 2-жаҳон уруши йилларида Қўқон йигирув-тўқув ф-касида ярим жун адёллар и. ч. йўлга қўйилган. 1970 й. лойиҳа қуввати 2 млн. м2 бўлган Хива гилам комбинати ишга туширилди. Унинг таркибида аппарат тизимида жун ва кимёвий толалар аралашмасидан йигирилган ип ишлаб чиқарувчи ф-ка, тўқув корхонаси ва пардозлаш цехлари мавжуд. 1980 й. Фарғона вилоятида Олтиариқ ип йигирув ф-касида пневмомеханик йигириш усулида йўғон жун иплари и. ч. бошланди. 1990 й.дан шу корхонада Франция б-н жун толасини дастлабки қайта ишлаш қўшма корхонаси ишга туширилди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин республикада товар и. ч.да тадбиркорликка ва хусусий секторга эътибор кучайтирилди. Натижада жун маҳсулотлари и. ч. бўйича кичик хусусий корхоналар, турли фирмалар ташкил этилди. 1997 й.да Наманган вилоятида қурилиб ишга туширилган «Косонсой-Тикмен» Ўзбекистон—Туркия қўшма корхонасида жун толасидан костюм ва пальтолар тикиладиган мовут матолар, адёл каби маҳсулотлар ишлаб чиқарилади.
2000 й.да Ўзбекистонда 2,8 млн. м2 жун газламалар, 1,5 млн. м2 гилам ва гилам маҳсулотлари ишлаб чиқарилди. Жунни қайта ишлаш ва юқори сифат-ли маҳсулотлар и. ч. Англия, Австралия, Бельгия, Россия, Финляндия, Польша каби қатор давлатларда кенг ривожланган. Янги Зеландия, Австралия, Қирғизистон, Қозоғистон жаҳон бозорига сифатли жун толалари етказиб беради (яна қ. Тўқимачилик саноати).
Мирпўлат Қулметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.