Juvonmard Alixon
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202-b. — ziyouz.com
Juvonmard Alixon JUVONMARD ALIXON, Juvonmard sulton, Muiniddin Javonmardali sulton bin Abu Saidxon (?—1578.6.10) — Samarqand hokimi (1572—78). Şayboniylardan. Könkunçixonning nabirasi. Xorazmdagi özaro içki nizolardan foydalanib Movarounnaxrdagi şayboniylardan Ubaydullaxon, Baroqxon (Navröz Ahmadxon) va Hisor sultonlari b-n birgalikda 1532/33 y.larda Xorazmga qilingan yurişda qatnaşgan. Baroqxon davrida akasi Gadoyxon b-n Farğonada hokim bölgan, söngra ular Abdullaxon 11 b-n ittifoq bölib Baroqxon vafotidan söng Samarqandni egallagan Boboxondan şaharni tortib olişadi (1557). Samarqand J. A.ning akasi Sulton Sa'idga topşiriladi (1557—72). Uning vafotidan söng J. A. taxtga ötiradi. J. A. Abdullaxonning Toşkent va Turkiston xonlari Boboxon va Darveşxonlarta qarşi kuraşida faol iştirok etgan, jumladan qöşinning öng qanotiga öğillari Abulxayr sulton va Muzaffar sultonlar b-n birga boş bölgan. 1578 y. bahorida ota-bolalar örtasida nizo çiqadi. Abdullaxon 2 oylik qamaldan söng (12 apr.—13 iyun) şaharni egallaydi. J. A. oila a'zolari b-n Navqo qal'asiga qamalgan. 1578 y. 6 okt.da Abulxayr sulton Abdullaxonning inisi Ibodulla sulton ördugohida öldirilgaç, Hofiz Taniş Buxoriypint yozişiça, «qutli hukmga muvofiq Eşimbiy jaloir Navqoga bostirib kirib... Juvonmard(xon)ni ikki bolasi b-n (birga) nobud qildi...» («Abdullanoma», 1-j., 314 b.). J. A. Samarqand obodonçiligiga katta e'tibor bergan, jumladan uni katta hammom soldirgani (1574) ma'lum. J. A. şe'riyatga ixlosmand bölib, özi ham şe'rlar yozgan. «Tazkirat uş-şuaro» muallifi Mutribiy uning saroyida (70-y.lar) xizmat qilgan. Jöybor xojalaritszm Muhammad Islom uning piri bölib, J. A. u b-n xat yozişib turgan.
Ad.: Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hofi z Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma, 1-kitob, T., 1999; Ahmedov B. A., Istorikogeografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv, T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУВОНМАРД АЛИХОН, Жувонмард султон, Муиниддин Жавонмардали султон бин Абу Саидхон (?—1578.6.10) — Самарқанд ҳoкими (1572—78). Шайбонийлардан. Кўнкунчихоннинг набираси. Хоразмдаги ўзаро ички низолардан фойдаланиб Мовароуннахрдаги шайбонийлардан Убайдуллахон, Бароқхон (Наврўз Аҳмадхон) ва Ҳисор султонлари б-н биргаликда 1532/33 й.ларда Хоразмга қилинган юришда қатнашган. Бароқхон даврида акаси Гадойхон б-н Фарғонада ҳоким бўлган, сўнгра улар Абдуллахон 11 б-н иттифоқ бўлиб Бароқхон вафотидан сўнг Самарқандни эгаллаган Бобохондан шаҳарни тортиб олишади (1557). Самарқанд Ж. А.нинг акаси Султон Саъидга топширилади (1557—72). Унинг вафотидан сўнг Ж. А. тахтга ўтиради. Ж. А. Абдуллахоннинг Тошкент ва Туркистон хонлари Бобохон ва Дарвешхонларта қарши курашида фаол иштирок этган, жумладан қўшиннинг ўнг қанотига ўғиллари Абулхайр султон ва Музаффар султонлар б-н бирга бош бўлган. 1578 й. баҳорида ота-болалар ўртасида низо чиқади. Абдуллахон 2 ойлик қамалдан сўнг (12 апр.—13 июнь) шаҳарни эгаллайди. Ж. А. оила аъзолари б-н Навқо қалъасига қамалган. 1578 й. 6 окт.да Абулхайр султон Абдуллахоннинг иниси Ибодулла султон ўрдугоҳида ўлдирилгач, Ҳофиз Таниш Бухорийпинт ёзишича, «қутли ҳукмга мувофиқ Эшимбий жалоир Навқога бостириб кириб... Жувонмард(хон)ни икки боласи б-н (бирга) нобуд қилди...» («Абдулланома», 1-ж., 314 б.). Ж. А. Самарқанд ободончилигига катта эътибор берган, жумладан уни катта ҳаммом солдиргани (1574) маълум. Ж. А. шеъриятга ихлосманд бўлиб, ўзи ҳам шеърлар ёзган. «Тазкират уш-шуаро» муаллифи Мутрибий унинг саройида (70-й.лар) хизмат қилган. Жўйбор хожаларицзм Муҳаммад Ислом унинг пири бўлиб, Ж. А. у б-н хат ёзишиб турган.
Ад.: Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Ҳофи з Таниш ал-Бухорий, Абдулланома, 1-китоб, Т., 1999; Аҳмедов Б. А., Историкогеографическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв, Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.