Juvoz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 201-b. — ziyouz.com
Juvoz (fors. — öğir) — moyli ösimliklar uruğidan (maye, çigitdan) moy çiqaradigan dastgoq, moyjuvoz. J. qanday ösimlik uruğidan moy i. ç.iga köra bir neça xil böladi, çunonçi: moy J., şoli oqlanadigani — objuvoz, qoğoz J. Ulov (ot, hökiz) yoki suv kuçi b-n yuritiladi. J. kunda, öq, qayiq, gajak, yoğoç (mömiq), töğin kabi qismlardan iborat böladi. Kunda (uz. 3 m ça, yöğon tomonining diametri 55—60 sm) örik, tut, qayrağoçdan tayyorlanadi. Ingiçka tomoni yerga 2 m ça kömilib, ustki gozasi öğir şaklida öyiladi va yukxona deb ataladi, unga çigit, kunjut, ziğir, turli uruğ (qovun, kungaboqar va b.), ya'ni xom aşyo solinadi. Yukxonaning örtasidan öq uçi singari qilib ğazna öyiladi. Ğazna çuqurçasida öqning aylanişi natijasida xom aşyodan sizib tuşgan yoğ töplanadi. Öqni aylantiriş uçun uning uçiga gajak (uz. 1,2 m ça yoğoç) biriktiriladi. Gajakning pastki uçi qayiq (uz. 1 m ça, yöğon yuzasining bir tomoni öyib içiga toş tölatilgan, ikki yonidagi teşiklariga kundani örab ötgan töğinning uçlari qoqilgan qurilma) örtasidagi yoğoç (mömiq)ga boğlanadi. J.ga qöşilgan ulov yurganida qayiqni oldinga suradi, qayiq esa gajakni, gajak öz navbatida öqni aylantiradi, öq xom aşyoni ezib, tarkibidagi moyni ğaznaga haydaydi. Ğazna moyga tölgaç, juvozkaş J.ni töxtatib, moyni oladi. Moy beruvçi ösimlik uruğlaridan juvozlarda olinadigan moy J. moyi deb ataladi (asosan ziğir uruğidan tayyorlangani uçun ziğir yoği deb ham yuritiladi). J. moyi kunjut, kungaboqar, qovun uruği, çigit va yonğoq mağizidan aralaştirib tayyorlanganda şifobaxş ne'matga aylanadi. Qoğoz J.da eski uvada, yoğoç kukuni va b. ezib, un qilingan, söng qaynatib, undan qoğoz quyilgan.
J. haydaydigan kişi juvozkaş, uning maşğuloti, kasbi juvozkaşlik deyiladi. Juvozkaşlik qadim zamonlardayoq paydo bölgan Örta Osiyo, xususan Özbekiston qişloqlaridagi yirik dehqon xöjaliklari moy işlab sotiş uçun, ba'zan mayda dehqon xöjaliklari esa öz ehtiyoji uçun şaxsiy juvozxonaga ega bölganlar. Yoğ va qoğoz sanoatining rivojlanişi tufayli juvozkaşlik kasbi ança susaydi. Hozir ham J. uçrab turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУВОЗ (форс. — ўғир) — мойли ўсимликлар уруғидан (мае, чигитдан) мой чиқарадиган дастгоқ, мойжувоз. Ж. қандай ўсимлик уруғидан мой и. ч.ига кўра бир неча хил бўлади, чунончи: мой Ж., шоли оқланадигани — обжувоз, қоғоз Ж. Улов (от, ҳўкиз) ёки сув кучи б-н юритилади. Ж. кунда, ўқ, қайиқ, гажак, ёғоч (мўмиқ), тўғин каби қисмлардан иборат бўлади. Кунда (уз. 3 м ча, йўғон томонининг диаметри 55—60 см) ўрик, тут, қайрағочдан тайёрланади. Ингичка томони ерга 2 м ча кўмилиб, устки гозаси ўғир шаклида ўйилади ва юкхона деб аталади, унга чигит, кунжут, зиғир, турли уруғ (қовун, кунгабоқар ва б.), яъни хом ашё солинади. Юкхонанинг ўртасидан ўқ учи сингари қилиб ғазна ўйилади. Ғазна чуқурчасида ўқнинг айланиши натижасида хом ашёдан сизиб тушган ёғ тўпланади. Ўқни айлантириш учун унинг учига гажак (уз. 1,2 м ча ёғоч) бириктирилади. Гажакнинг пастки учи қайиқ (уз. 1 м ча, йўғон юзасининг бир томони ўйиб ичига тош тўлатилган, икки ёнидаги тешикларига кундани ўраб ўтган тўғиннинг учлари қоқилган қурилма) ўртасидаги ёғоч (мўмиқ)га боғланади. Ж.га қўшилган улов юрганида қайиқни олдинга суради, қайиқ эса гажакни, гажак ўз навбатида ўқни айлантиради, ўқ хом ашёни эзиб, таркибидаги мойни ғазнага ҳайдайди. Ғазна мойга тўлгач, жувозкаш Ж.ни тўхтатиб, мойни олади. Мой берувчи ўсимлик уруғларидан жувозларда олинадиган мой Ж. мойи деб аталади (асосан зиғир уруғидан тайёрлангани учун зиғир ёғи деб ҳам юритилади). Ж. мойи кунжут, кунгабоқар, қовун уруғи, чигит ва ёнғоқ мағизидан аралаштириб тайёрланганда шифобахш неъматга айланади. Қоғоз Ж.да эски увада, ёғоч кукуни ва б. эзиб, ун қилинган, сўнг қайнатиб, ундан қоғоз қуйилган.
Ж. ҳайдайдиган киши жувозкаш, унинг машғулоти, касби жувозкашлик дейилади. Жувозкашлик қадим замонлардаёқ пайдо бўлган Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистон қишлоқларидаги йирик деҳқон хўжаликлари мой ишлаб сотиш учун, баъзан майда деҳқон хўжаликлари эса ўз эҳтиёжи учун шахсий жувозхонага эга бўлганлар. Ёғ ва қоғоз саноатининг ривожланиши туфайли жувозкашлик касби анча сусайди. Ҳозир ҳам Ж. учраб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.