Kakao
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34-b. — ziyouz.com
Kakao (Thebroma cacao), şokolad daraxti — 1) sterkuliyadoşlar oilasi Theobroma avlodiga mansub doim yaşil daraxtlar turi. Markaziy va Jan. Amerika örmonlarida yovvoyi holda ösadi (uruği mayda va aççiq). Qadimdan bu daraxt Meksikada ekilgan. Yevropaga (Ispaniya) 1520 y. keltirilgan. 17-a.da Venesuelada, söngra Brazili-yada, 19-a. oxiri (1884 y.dan) Afrikada ekila boşlagan. Yer yuzida 11,5 mln ga kakaozorlar bor (2000). Örtaça hosildorligi 6,16 s/ ga; K. eng köp Afrikada (3,8 mln.ga), Jan.Amerikada, Osiyo (Filippin, Hindiston, Yaman, Indoneziya)da ekiladi. K. köp yillik doimiy yaşil daraxt. Böyi 4—8 m ga boradi. K. östiriş uçun yoğingarçilik yiliga 2—5 ming mm, doimiy qurğoqçilik davri 3—4 oydan oşmaydigan, örtaça havo harorati 2 G dan kam bölmagan xududlar qulay hisoblanadi. Şunday şaroitda K.ning madaniy turi yil davomida gullaydi, meva hosil qiladi. Tinim davri juda qisqa böladi yoki bölmasligi ham mumkin. Yoğingarçilik kam bölgan yillari kam hosil beradi va daraxtlar qurib qoladi. Uruğidan, qalamçasidan payvand qilib köpaytiriladi. Köçati ötqazilgandan keyin 4—5-yildan hosil beradi, 10-yili töliq hosilga kiradi. K. mevasi (uz. 30 sm gaça) 300—600 g keladi, qar bir meva içida 25—60 uruğ (dukkak) böladi. Mevasi 4—5 oyda yetiladi. Bir daraxtdan 0,5—2 kg (12—15 s/ga) uruğ olinadi. Uruği tarkibida 50—53% moy, 14,5% azotli moddalar, 1,3—1,7% teobromin alkaloidi, oşlovçi moddalar, oqsil, qand, kraxmal mavjud. Dukkagi qayta işlaşdan oldin tozalanadi, fermentlanadi, quritiladi, qovuriladi, dukkak pöçoğidan ajratiladi, maydalanadi va press maşinalarda moyi olinadi (q. Kakao moyi). Özbekistonda ekilmaydi, çunki tuproq-iqlim şaroiti K. biologiyasiga mos emas; 2) kakao uruği kunjarasidan olinadigan kukun (upa) va undan issiq va sovuq içimlik tayyorlanadi. Kukun tarkibida 15% gaça yoğ mavjud. Şuningdek, K. kukuni şirinlik. (krem, muzqaymoq), qiyom va b.ga qöşiladi. Issiq K. içimligi tayyorlaş uçun kiçik kostryulkaga 2 çoy qoşiğida kakao upasi, şakar (ta'bga köra), bir oz sut solib, upaning qumoqlari yöqolgunça eziladi. Hosil bölgan bötqaga oz-ozdan issiq sut (bir stakança) qöşilib, qaynagan zahoti olovdan olinadi.
Q.: Kakao moyi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАКАО (Thebroma cacao), шоколад дарахти — 1) стеркулиядошлар оиласи Theobroma авлодига мансуб доим яшил дарахтлар тури. Марказий ва Жан. Америка ўрмонларида ёввойи ҳолда ўсади (уруғи майда ва аччиқ). Қадимдан бу дарахт Мексикада экилган. Европага (Испания) 1520 й. келтирилган. 17-а.да Венесуэлада, сўнгра Бразили-яда, 19-а. охири (1884 й.дан) Африкада экила бошлаган. Ер юзида 11,5 млн га какаозорлар бор (2000). Ўртача ҳосилдорлиги 6,16 ц/ га; К. энг кўп Африкада (3,8 млн.га), Жан.Америкада, Осиё (Филиппин, Ҳиндистон, Яман, Индонезия)да экилади. К. кўп йиллик доимий яшил дарахт. Бўйи 4—8 м га боради. К. ўстириш учун ёғингарчилик йилига 2—5 минг мм, доимий қурғоқчилик даври 3—4 ойдан ошмайдиган, ўртача ҳаво ҳарорати 2 Г дан кам бўлмаган худудлар қулай ҳисобланади. Шундай шароитда К.нинг маданий тури йил давомида гуллайди, мева ҳосил қилади. Тиним даври жуда қисқа бўлади ёки бўлмаслиги ҳам мумкин. Ёғингарчилик кам бўлган йиллари кам ҳосил беради ва дарахтлар қуриб қолади. Уруғидан, қаламчасидан пайванд қилиб кўпайтирилади. Кўчати ўтқазилгандан кейин 4—5-йилдан ҳосил беради, 10-йили тўлиқ ҳосилга киради. К. меваси (уз. 30 см гача) 300—600 г келади, қар бир мева ичида 25—60 уруғ (дуккак) бўлади. Меваси 4—5 ойда етилади. Бир дарахтдан 0,5—2 кг (12—15 ц/га) уруғ олинади. Уруғи таркибида 50—53% мой, 14,5% азотли моддалар, 1,3—1,7% теобромин алкалоиди, ошловчи моддалар, оқсил, қанд, крахмал мавжуд. Дуккаги қайта ишлашдан олдин тозаланади, ферментланади, қуритилади, қовурилади, дуккак пўчоғидан ажратилади, майдаланади ва пресс машиналарда мойи олинади (қ. Какао мойи). Ўзбекистонда экилмайди, чунки тупроқ-иқлим шароити К. биологиясига мос эмас; 2) какао уруғи кунжарасидан олинадиган кукун (упа) ва ундан иссиқ ва совуқ ичимлик тайёрланади. Кукун таркибида 15% гача ёғ мавжуд. Шунингдек, К. кукуни ширинлик. (крем, музқаймоқ), қиём ва б.га қўшилади. Иссиқ К. ичимлиги тайёрлаш учун кичик кострюлькага 2 чой қошиғида какао упаси, шакар (таъбга кўра), бир оз сут солиб, упанинг қумоқлари йўқолгунча эзилади. Ҳосил бўлган бўтқага оз-оздан иссиқ сут (бир стаканча) қўшилиб, қайнаган заҳоти оловдан олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.