Kalendar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45-b. — ziyouz.com
Kalendar — yil, oy va kunlar, hafta kunlari, asosiy bayramlar haqidagi axborotlardan iborat, ba'zan astronomik ma'lumotlar ham beriladigan bosma naşr. K. kitobça, jurnal, sovga va reklama albomlari, yirtma va varaklama jadval, plakat va b. şakllarda naşr etiladi. Qad. Rimda qarz daftarlari K. deyilgan, unga qarz beruvçi har oyning dastlabki kunlarida kiritiladigan foizlar — kalendarni (nomi şundan olingan) yozib borgan. Bizgaça ma'lum bölgan eng qad. Rim K.ga mil. 354 sanasi qöyilgan. Örta asrlarda K. naşri b-n çerkov şuğullangan, 14-a.dan Yevropada dunyoviy mazmundagi K. paydo böldi. Bunday K.larda yilning fasl va oylari, yulduzlar turkumi va b.ni jadval tarzida körsatiş rasm bölgan. Bunday K.lar musulmon mamlakatlarida ham keng tarqalgan (q. Zijlar). Kitob bosiş ixtiro etilişi b-n turli mamlakatlarda bosma K.lar ham tayyorlana boşlandi. Özbek tilida birinçi bosma K. Şohimardon Ibrohimov tomonidan tuzilib, 1871 y. Toşkentda Turkiston harbiy okrugi bosmaxonasida çiqarilgan (uning 1872 y. 2-naşri Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston milliy kutubxonasida saqlanadi). Bu K.da astronomik ma'lumotlardan taşkari yarmarka-bozorlar, davlat banki bölimlari, Turkiston va Rossiyadagi şaharlarga olib boriladigan yöllar, sud nizomlari, poçta aloqasi tartib-qoidalari, baxtsiz hodisalar röy berganda körsatiladigan birinçi tibbiy yordam va ş.k. haqida ma'lumotlar keltirilgan. Ikkinçi jahon uruşiga qadar Özbekistonda, asosan, jadval K.lar naşr etilgan. «Çöntak kalendari» çiqarilgan (1966-67). 1963 y.dan boşlab «Özbekiston» naşriyotida muntazam ravişda (faqat 1973 y.da çiqmadi) «Özbekça kalendar» (tuzuvçilar: Meli Jöra, Komiljon Abdullayev) naşr etilib, adadi 400 mingga yetgan (1963—83). Keyin şunday K.ni Özbekiston Jurnalistlar uyuşmasi qoşida taşkil etilgan kalendar bölimi çiqardi (1983—89). «Özbekiston» naşriyotida 1994 y.dan muntazam varaklama kalendar, plakat kalendar çiqarilmoqda. Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari idorasi yillik musulmonlar yili taqvimi (musulmonlar kalendarini çiqargan (1943 y.dan). Hoz. «Movarounnahr» naşriyoti yilning har çoragi uçun alohida «Musulmonlar taqvim kitobi» çiqarmoqda (1977 y.dan). Unda quyoş çiqişi va botişi, tuş, qibla yönalişi, hijriy sana va namoz vaqtlari körsatiladi. «Movarounnahr» naşriyotida har yili «Ramazon» taqvimi ham çiqadi. Unda röza tutiladigan kunlar, saharlik va iftorlik vaqtlari körsatiladi.
Q.: Zijlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛЕНДАРЬ — йил, ой ва кунлар, ҳафта кунлари, асосий байрамлар ҳақидаги ахборотлардан иборат, баъзан астрономик маълумотлар ҳам бериладиган босма нашр. К. китобча, журнал, совга ва реклама альбомлари, йиртма ва вараклама жадвал, плакат ва б. шаклларда нашр этилади. Қад. Римда қарз дафтарлари К. дейилган, унга қарз берувчи ҳар ойнинг дастлабки кунларида киритиладиган фоизлар — календарни (номи шундан олинган) ёзиб борган. Бизгача маълум бўлган энг қад. Рим К.га мил. 354 санаси қўйилган. Ўрта асрларда К. нашри б-н черков шуғулланган, 14-а.дан Европада дунёвий мазмундаги К. пайдо бўлди. Бундай К.ларда йилнинг фасл ва ойлари, юлдузлар туркуми ва б.ни жадвал тарзида кўрсатиш расм бўлган. Бундай К.лар мусулмон мамлакатларида ҳам кенг тарқалган (қ. Зижлар). Китоб босиш ихтиро этилиши б-н турли мамлакатларда босма К.лар ҳам тайёрлана бошланди. Ўзбек тилида биринчи босма К. Шоҳимардон Иброҳимов томонидан тузилиб, 1871 й. Тошкентда Туркистон ҳарбий округи босмахонасида чиқарилган (унинг 1872 й. 2-нашри Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонасида сақланади). Бу К.да астрономик маълумотлардан ташкари ярмарка-бозорлар, давлат банки бўлимлари, Туркистон ва Россиядаги шаҳарларга олиб бориладиган йўллар, суд низомлари, почта алоқаси тартиб-қоидалари, бахтсиз ҳодисалар рўй берганда кўрсатиладиган биринчи тиббий ёрдам ва ш.к. ҳақида маълумотлар келтирилган. Иккинчи жаҳон урушига қадар Ўзбекистонда, асосан, жадвал К.лар нашр этилган. «Чўнтак календари» чиқарилган (1966-67). 1963 й.дан бошлаб «Ўзбекистон» нашриётида мунтазам равишда (фақат 1973 й.да чиқмади) «Ўзбекча календарь» (тузувчилар: Мели Жўра, Комилжон Абдуллаев) нашр этилиб, адади 400 мингга етган (1963—83). Кейин шундай К.ни Ўзбекистон Журналистлар уюшмаси қошида ташкил этилган календарь бўлими чиқарди (1983—89). «Ўзбекистон» нашриётида 1994 й.дан мунтазам вараклама календарь, плакат календарь чиқарилмоқда. Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари идораси йиллик мусулмонлар йили тақвими (мусулмонлар календарини чиқарган (1943 й.дан). Ҳоз. «Мовароуннаҳр» нашриёти йилнинг ҳар чораги учун алоҳида «Мусулмонлар тақвим китоби» чиқармоқда (1977 й.дан). Унда қуёш чиқиши ва ботиши, туш, қибла йўналиши, ҳижрий сана ва намоз вақтлари кўрсатилади. «Мовароуннаҳр» нашриётида ҳар йили «Рамазон» тақвими ҳам чиқади. Унда рўза тутиладиган кунлар, саҳарлик ва ифторлик вақтлари кўрсатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.