Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kalif-Şerobod qator tepalari

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com

    Kalif-Şerobod qator tepalari — Hisor (Köhitangtov) tizma toğlarining jan.-şarqiy etaklari va Surxondaryo viloyatidagi qator tepalar. K.-Ş. q.t. janubi-ğarbdan şim.-şarqqa tomon çözilgan. 2 qismdan iborat: Kalif qismi Amudaryodan boşlanib Turkmaniston b-n Özbekiston çegarasigaça davom etadi. Şerobod qismi esa çegaradan Şerobod daryosigaça çözilgan. Kalif qismi uz. 26 km, eng baland joyi 839 m. U 2 qismdan: şim.-ğarbiy (Katta-Çağal, 839 m; Kiyan-Çağal, 519 m; Korajadoğ, 446 m) va jan.-şarqiy qismi (Rangibalan, 705 m va Kulapaşar, 446 m)dan iborat. Ularning orasi pastqamlik. Eng keng joyi 12 km. Şerobod qismi nisbatan ensizroq (8—10 km), uz. 50 km, ikki qator tepa — gryada bölib, şim.-ğarbiy qismi Oqtov (985 m), Qoraçağil (1116 m), jan.-şarqiy qismi esa Oqtov (850 m), Daragitov (860 m) va Xöjaibeş (1100 m) dan iborat. K.-Ş. q.t. kuçli parçalangan. Jan.- şarqiy yon bağirlari nisbatan yotiqroq va qiya tekislikka aylanib asta-sekin Şerobod çöliga tutaşadi. Şim.-ğarbda esa Poşxurd botiği va Qöhitangtov toğ oldi past-baland qirlari va past toğlari b-n tutaşadi. K.-Ş. q.t.ning suvayirğiçlari paleogenning nuraşga çidamli qumtoşlaridan tuzilganligi tufayli şakli keskin ifodalangan va quyida yotgan jinslarni nuraşdan saqlaydi. Antiklinallarning öq qismi bör (gil, qumtoş, alevrolit va mergel), yon bağirlari esa paleogen va neogen davrlari (qumtoş, ohaktoş) jinslaridan taşkil topgan. Qator tepalar uçun kuesta relyef şakli xos. Doimiy oqar daryolar yöq. Muzrabot, Talxab darasidan oqib ötuvçi soylar bahorda sersuv. Tuproklari oddiy böz tuproq, Şerobod tepalari töq böz tuproq. Yotqiziqlar tarkibida gips va tuz mavjud bölganligi tufayli tuproqlar, grunt hamda quduq suvlari ham şör. Qönğirboş, rang, şuvoq, biyurğun, şöra, gulxayri, oqquray va b. ösimliklar ösadi. Asosan, çorvaçilik, ayrim joylarda lalmi dehqonçilik b-n şuğullaniladi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga örtaça 1—3 s.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КАЛИФ-ШЕРОБОД ҚАТОР ТЕПАЛАРИ — Ҳисор (Кўҳитангтов) тизма тоғларининг жан.-шарқий этаклари ва Сурхондарё вилоятидаги қатор тепалар. К.-Ш. қ.т. жануби-ғарбдан шим.-шарққа томон чўзилган. 2 қисмдан иборат: Калиф қисми Амударёдан бошланиб Туркманистон б-н Ўзбекистон чегарасигача давом этади. Шеробод қисми эса чегарадан Шеробод дарёсигача чўзилган. Калиф қисми уз. 26 км, энг баланд жойи 839 м. У 2 қисмдан: шим.-ғарбий (Катта-Чағал, 839 м; Киян-Чағал, 519 м; Коражадоғ, 446 м) ва жан.-шарқий қисми (Рангибалан, 705 м ва Кулапашар, 446 м)дан иборат. Уларнинг ораси пастқамлик. Энг кенг жойи 12 км. Шеробод қисми нисбатан энсизроқ (8—10 км), уз. 50 км, икки қатор тепа — гряда бўлиб, шим.-ғарбий қисми Оқтов (985 м), Қорачағил (1116 м), жан.-шарқий қисми эса Оқтов (850 м), Дарагитов (860 м) ва Хўжаибеш (1100 м) дан иборат. К.-Ш. қ.т. кучли парчаланган. Жан.- шарқий ён бағирлари нисбатан ётиқроқ ва қия текисликка айланиб аста-секин Шеробод чўлига туташади. Шим.-ғарбда эса Пошхурд ботиғи ва Қўҳитангтов тоғ олди паст-баланд қирлари ва паст тоғлари б-н туташади. К.-Ш. қ.т.нинг сувайирғичлари палеогеннинг нурашга чидамли қумтошларидан тузилганлиги туфайли шакли кескин ифодаланган ва қуйида ётган жинсларни нурашдан сақлайди. Антиклиналларнинг ўқ қисми бўр (гил, қумтош, алевролит ва мергель), ён бағирлари эса палеоген ва неоген даврлари (қумтош, оҳактош) жинсларидан ташкил топган. Қатор тепалар учун куэста рельеф шакли хос. Доимий оқар дарёлар йўқ. Музработ, Талхаб дарасидан оқиб ўтувчи сойлар баҳорда серсув. Тупроклари оддий бўз тупроқ, Шеробод тепалари тўқ бўз тупроқ. Ётқизиқлар таркибида гипс ва туз мавжуд бўлганлиги туфайли тупроқлар, грунт ҳамда қудуқ сувлари ҳам шўр. Қўнғирбош, ранг, шувоқ, биюрғун, шўра, гулхайри, оққурай ва б. ўсимликлар ўсади. Асосан, чорвачилик, айрим жойларда лалми деҳқончилик б-н шуғулланилади. Яйловларнинг маҳсулдорлиги гектарига ўртача 1—3 ц.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.