Kanalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com
Kanalar (Acarina) — örgimçaksimonlar sinfiga mansub mayda böğimoyoqlilar. 3 turkumga bölinadi: akariformli K. (Acariformes), parazitformli K. (Parasitiformes) va piçanörar K. (Opiliocarina). Tanasi tuxumsimon yoki çöziq (uz. 0,1—0,30 mm), aksariyati böğimlarga bölinmagan. Tanasi, odatda, 2 kiyem: oğiz apparati joylaşgan oldingi — giatosoma va oyoqlari joylaşgan orqa qism — idiosomadan iborat. K. haşarotlardan 4, ba'zilari esa 2 juft oyoqlari bölişi, tanasining boş, kökrak va qorin qismga bölinmasligi, möylovlari bölmasligi b-n farqlanadi. Tanasi yaşaş şaroitiga köra, tiniq yoki juda ziçlaşgan muskulli qoplamga ega. Barça K. ayrim jinsli bölib, köpçiligi tuxum qöyib köpayadi. Oziqlaniş tipiga qarab 3 guruhga bölinadi: ösimlikxörlar, yirtqiç K. va parazit K. Ba'zi K. ösimlik qoldiqlari b-n (saprofaglar) oziqlanib, tuproq hosil böliş jarayonida muhim rol öynaydi (mas., Oribalidae oilasiga mansub qalqonli K. va AcaroideaHHHr vakillari); boşqalari ösimlik şirasi b-n (fitofaglar) oziqlanib, q.x. ekinlariga katta zarar keltiradi (maye., Tetranychidae oilasining turlari); ayrimlari sodda zamburuğlar b-n oziqlanadi (mikofaglar) hamda parazit K. q.x. hayvonlari va odamga zarar yetkazadi (Ixodidae, Argasidae, Dermanyssidae va b. oiladagi K.). Tabiatda zararli K. b-n bir katorda foydalilari ham (entomofag K.) bölib, q.x. zararkunandalarining köpayişiga tösqinlik qiladi. Ösimlikxör K. ikki: sarkoptiformli K. (Sarcoptifomes) hamda trombidiformli K. (Trombidiformes) kenja turkumga bölinadi. Sarkoptiformli K.dan ombor K.ning 2 oilasi: un K. va tukli K.ning vakillari katta zarar keltiradi (q. Ombor zararkunandalari). Trombidiformli K. kenja turkumiga ösimlikning ösiş va rivojlaniş davrida şirasini sörib zarar keltiradigan K. kiradi. Q.x. ekinlariga, ayniqsa, örgimçakkanalar oilasining turlari, jumladan, örgimçakkana juda köp zarar yetkazadi. Briobindlar oilasiga mansub eng yirik (2 mm gaça) va serharakat K. faqatgina ösimliklarga zarar keltirib qolmay, balki odamlar yaşaydigan joylarga kirib, zahira oziqovqatlarni xam ifloslantiradi. Qönğir meva kanasi — aşaddiy zararkunandadir. Örta Osiyo jan.da yassi tanali K. (Tenuipalpidae) oilasining vakillaridan meva yassi tanali kanasi zararlidir. Har xil tirnoqli K. oilasi (Tarsonemidae) HHHr köpgina turlari ösimliklar b-n oziqlanadi, ammo yirtqiç hamda saprofaglari ham mavjud. Eng zararkunandasi — yertut kanasidir. Qorindor K. oilasiga (Pycmotidae) tirik tuğiş xarakterli. Ularning barça rivojlaniş fazalari ona qornida ötadi; qorni şarsimon şişib, 100—500 martagaça kattalaşiş xususiyatiga ega. Bu oilaga mansub don K. buğdoy, suli, javdar, arpa va boşoqli ötlarga vegetatsiya davrida zarar yetkazadi. Qorindor K. zahiralarga zarar keltiruvçi haşarotlar qurtida parazitlik qiladi; ular odam tanasiga tuşsa, teri kasalligi — piçan qiçimasini vujudga keltiradi. Tört oyoqli K. yoki şiş paydo qiluvçi K. (Eriophyidae) oilasining vakillari ösimlik b-n oziqlanib, uning şakli, barg hamda mevalari rangini özgartiradi, kurtaklarni nobud qiladi. Ba'zi turlari ösimliklar ustida erkin yaşaydi, boşqalari esa şiş paydo qiladi. Yirtqiç K. — parazitformli va akariformli K. turkumlarining vakillaridir. Mevali daraxtlar bargida, tut, tok, ğöza, beda va sabzavot ekinlarida, begona ötlar hamda ösimlik qoldiqlarida yaşaydi. Serharakat. Örgimçakkana tuxumi, liçinkalari, nimfasi va voyaga yetgan individlari, yassi tanali K. va b. mayda böğimoyoqlilar b-n oziqlanadi. Örta Osiyoda keng tarqalgan bölib, 11 oilaga mansub 50 ga yaqin turi ma'lum. Köpinça, ekinzor dalalarida va unga yondoş yerlardagi begona ötlarda uçraydi. Ösimlikxör K. kabi ular ham tökilgan barglarda, daraxt pöstloqlari yoriqlarida, töşamalarda va b. ösimlik qoldiqlarida qişlaydi. Sutkalik örtaça harorat 10° dan yuqori bölganda qişlov joylaridan çiqadi. Suğorma dehqonçilik agrobiotsenozida, asosan, begona ötlar hamda tut daraxtlarida töplanadi. Ğözaga may oxiri — iyun boşlarida örgimçakkanadan söng ötadi. Ularning mavsumiy rivojlaniş davri bir xilda bölib, bu yirtqiç K.ning oziqlanişi uçun yaxşi şaroit yaratadi. Ösimlikxör zararkunanda K.ga qarşi biologik himoya usulida yirtqiç K.dan foydalaniş mumkin. Eng faol yirtqiç K. fitoseid va b. oilaga mansub turlardir. Ular issiqxonalarda yetiştiriladigan bodringlardagi hamda boğ va tokzorlardagi örgimçakkanalarga qarşi qöllaniladi. Parazit K. ikki kenja turkum — Mesostigmata va IxodidesHH öz içiga olgan parazitformli K. turkumining vakillaridir. Bular q.x. hayvonlari (qoramol, çöçqa, parrandalar) hamda odamdagi yuqumli kasalliklar qözğatuvçilarining manbai va tarqatuvçilari. Ixodidae, Argasidae, Dermanyssidae oilalarining vakillari eng zararli K.dir. Köp turlari nobud bölgan ösimlik qoldiklaridan iborat töşamalarda yoki yaylovlardagi ötlarning ildiz-böğzi qismida yaşirin hayot keçiradi. Kamharakat bölib, katta maydonlarga faol tarqala olmaydi. K.ga qarşi akaritsidlar va biologik himoya usulidan foydalaniladi. Ad.: Al i muxamedov S. N. i dr. Vredniye i polezniye kleşi Sredney Azii, T., 1982. Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНАЛАР (Acarina) — ўргимчаксимонлар синфига мансуб майда бўғимоёқлилар. 3 туркумга бўлинади: акариформли К. (Acariformes), паразитформли К. (Parasitiformes) ва пичанўрар К. (Opiliocarina). Танаси тухумсимон ёки чўзиқ (уз. 0,1—0,30 мм), аксарияти бўғимларга бўлинмаган. Танаси, одатда, 2 кием: оғиз аппарати жойлашган олдинги — гиатосома ва оёқлари жойлашган орқа қисм — идиосомадан иборат. К. ҳашаротлардан 4, баъзилари эса 2 жуфт оёқлари бўлиши, танасининг бош, кўкрак ва қорин қисмга бўлинмаслиги, мўйловлари бўлмаслиги б-н фарқланади. Танаси яшаш шароитига кўра, тиниқ ёки жуда зичлашган мускулли қопламга эга. Барча К. айрим жинсли бўлиб, кўпчилиги тухум қўйиб кўпаяди. Озиқланиш типига қараб 3 гуруҳга бўлинади: ўсимликхўрлар, йиртқич К. ва паразит К. Баъзи К. ўсимлик қолдиқлари б-н (сапрофаглар) озиқланиб, тупроқ ҳосил бўлиш жараёнида муҳим роль ўйнайди (мас., Oribalidae оиласига мансуб қалқонли К. ва AcaroideaHHHr вакиллари); бошқалари ўсимлик шираси б-н (фитофаглар) озиқланиб, қ.х. экинларига катта зарар келтиради (мае., Tetranychidae оиласининг турлари); айримлари содда замбуруғлар б-н озиқланади (микофаглар) ҳамда паразит К. қ.х. ҳайвонлари ва одамга зарар етказади (Ixodidae, Argasidae, Dermanyssidae ва б. оиладаги К.). Табиатда зарарли К. б-н бир каторда фойдалилари ҳам (энтомофаг К.) бўлиб, қ.х. зараркунандаларининг кўпайишига тўсқинлик қилади. Ўсимликхўр К. икки: саркоптиформли К. (Sarcoptifomes) ҳамда тромбидиформли К. (Trombidiformes) кенжа туркумга бўлинади. Саркоптиформли К.дан омбор К.нинг 2 оиласи: ун К. ва тукли К.нинг вакиллари катта зарар келтиради (қ. Омбор зараркунандалари). Тромбидиформли К. кенжа туркумига ўсимликнинг ўсиш ва ривожланиш даврида ширасини сўриб зарар келтирадиган К. киради. Қ.х. экинларига, айниқса, ўргимчакканалар оиласининг турлари, жумладан, ўргимчаккана жуда кўп зарар етказади. Бриобиндлар оиласига мансуб энг йирик (2 мм гача) ва серҳаракат К. фақатгина ўсимликларга зарар келтириб қолмай, балки одамлар яшайдиган жойларга кириб, заҳира озиқовқатларни хам ифлослантиради. Қўнғир мева канаси — ашаддий зараркунандадир. Ўрта Осиё жан.да ясси танали К. (Tenuipalpidae) оиласининг вакилларидан мева ясси танали канаси зарарлидир. Ҳар хил тирноқли К. оиласи (Tarsonemidae) HHHr кўпгина турлари ўсимликлар б-н озиқланади, аммо йиртқич ҳамда сапрофаглари ҳам мавжуд. Энг зараркунандаси — ертут канасидир. Қориндор К. оиласига (Pycmotidae) тирик туғиш характерли. Уларнинг барча ривожланиш фазалари она қорнида ўтади; қорни шарсимон шишиб, 100—500 мартагача катталашиш хусусиятига эга. Бу оилага мансуб дон К. буғдой, сули, жавдар, арпа ва бошоқли ўтларга вегетация даврида зарар етказади. Қориндор К. заҳираларга зарар келтирувчи ҳашаротлар қуртида паразитлик қилади; улар одам танасига тушса, тери касаллиги — пичан қичимасини вужудга келтиради. Тўрт оёқли К. ёки шиш пайдо қилувчи К. (Eriophyidae) оиласининг вакиллари ўсимлик б-н озиқланиб, унинг шакли, барг ҳамда мевалари рангини ўзгартиради, куртакларни нобуд қилади. Баъзи турлари ўсимликлар устида эркин яшайди, бошқалари эса шиш пайдо қилади. Йиртқич К. — паразитформли ва акариформли К. туркумларининг вакилларидир. Мевали дарахтлар баргида, тут, ток, ғўза, беда ва сабзавот экинларида, бегона ўтлар ҳамда ўсимлик қолдиқларида яшайди. Серҳаракат. Ўргимчаккана тухуми, личинкалари, нимфаси ва вояга етган индивидлари, ясси танали К. ва б. майда бўғимоёқлилар б-н озиқланади. Ўрта Осиёда кенг тарқалган бўлиб, 11 оилага мансуб 50 га яқин тури маълум. Кўпинча, экинзор далаларида ва унга ёндош ерлардаги бегона ўтларда учрайди. Ўсимликхўр К. каби улар ҳам тўкилган баргларда, дарахт пўстлоқлари ёриқларида, тўшамаларда ва б. ўсимлик қолдиқларида қишлайди. Суткалик ўртача ҳарорат 10° дан юқори бўлганда қишлов жойларидан чиқади. Суғорма деҳқончилик агробиоценозида, асосан, бегона ўтлар ҳамда тут дарахтларида тўпланади. Ғўзага май охири — июнь бошларида ўргимчакканадан сўнг ўтади. Уларнинг мавсумий ривожланиш даври бир хилда бўлиб, бу йиртқич К.нинг озиқланиши учун яхши шароит яратади. Ўсимликхўр зараркунанда К.га қарши биологик ҳимоя усулида йиртқич К.дан фойдаланиш мумкин. Энг фаол йиртқич К. фитосеид ва б. оилага мансуб турлардир. Улар иссиқхоналарда етиштириладиган бодринглардаги ҳамда боғ ва токзорлардаги ўргимчакканаларга қарши қўлланилади. Паразит К. икки кенжа туркум — Mesostigmata ва IxodidesHH ўз ичига олган паразитформли К. туркумининг вакилларидир. Булар қ.х. ҳайвонлари (қорамол, чўчқа, паррандалар) ҳамда одамдаги юқумли касалликлар қўзғатувчиларининг манбаи ва тарқатувчилари. Ixodidae, Argasidae, Dermanyssidae оилаларининг вакиллари энг зарарли К.дир. Кўп турлари нобуд бўлган ўсимлик қолдикларидан иборат тўшамаларда ёки яйловлардаги ўтларнинг илдиз-бўғзи қисмида яширин ҳаёт кечиради. Камҳаракат бўлиб, катта майдонларга фаол тарқала олмайди. К.га қарши акарицидлар ва биологик ҳимоя усулидан фойдаланилади. Ад.: Ал и мухамедов С. Н. и др. Вредные и полезные клещи Средней Азии, Т., 1982. Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.