Kanpir devor
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com
Kanpir devor KANPIR DEVOR, Kampir devor, Devori kan(m)pirak — Örta Osiyoda dehqonçilik vohalarini köçmançilar hujumidan himoya qiliş maqsadida barpo qilingan mudofaa inşootlari tizimining xarobalari. Ma'nosi «qazilgan» (çoh) demaqdir. Talaffuzda «n» b-n «m» almaşuvi kuzatiladi. Pir sözi esa qad. payrya — aylana, örov ma'nosida. Demak kan(m)pir sözining özi xandakli devor degani. Devor sözi kanpir sözining tub ma'nosi unutilganda qöşilgan. 1) qad. Buxoro vohasidagi şaharqişloqlarni örab olgan mudofaa devori (Devori kanpirak). M.Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asari (Yu-a.)dagi ma'lumotga köra, K.d. 782—831 y.larda qurilgan. Mas'udiy (Yu-a.)ning yozişiça, K.d. qad. Suğd podşolari zamonida bino qilingan. Narşaxiy ma'lumoti K.d.ning qayta tiklangan davriga töğri keladi. K.d. xarobalarini arxeologik jihatdan örganiş yozma manbalardagi ma'lumotni töla tasdiqladi. Mas'udiy xabar qilgan dastlabki köhna devor Narşaxiy yozgan K.d.ga qaraganda ança kiçik maydonni egallagan. Sun'iy marza holida saqlangan. K.d. xarobalarining eni 25—35 m, bal. 1—3 m, ba'zi yerlarda 4 m gaça yetadi. Dastlabki vaqtlarda uning kengligi 12—14 m, bal. 8—10 m, uz. 336 km bölgan; 2) qad. Suğd vohasini örab olgan K.d. 8-a. oxiri — 9-a. boşlarida bino qilingan. Uz. 120 km. Sun'iy kötarma holida saklangan K.d. xarobasining kengligi 15—20 m, bal. 2—4m; 3) qad. Usruşona vohasini örab olgan. Bu devor ham sun'iy kötarma holida salangan bölib kengligi 15— 20 m, ba'zi joylarda, hatto 25 m. Bal. 1 m dan 3 m gaça; 4) qad. Farğona vodiysining ğarbidagi K.d. 8-a. oxiri — 9-a. boşlarida bino qilingan. Devor xarobasi şim.dan jan. ga yönalgan bölib, juda yaxşi saqlangan. Kengligi 12—15 m, bal. 2—4 m; 5) qad. Toşkent vohasini şim. tarafdan öragan K.d. Xöjakentdan Sirdaryogaça çözilgan bölib, xarobalarining kengligi 10— 15 m, bal. 1—2 m. 8—9-a.larda Örta Osiyoda arablar hukmronligi davrida Buxoro, Suğd va Usruşona vohalari atrofidagi K.d.lar bir-biri b-n tutaştirilib, yagona mudofaa tizimi vujudga keltirilgan. K.d.lar köçmançi qabila, elatlarning ötroq dehkonçilik vohalariga bosqinçilik, talonçilik yurişlariga qarşi tösiq hosil qiliş uçun bino etilgan. Ularning yönaliş çiziqlari Buxoro, Suğd, Usruşona, Toşkent va Ğarbiy Farğona vohalarining 8—9-a. lardagi obod yerlari çegaralari va kattakiçikligini aniqlaşga yordam beradi. 10-a.da (somoniylar davrida) K.d.lar öz ahamiyatini yöqotib, xarobaga aylana boşlagan (yana q. Mudofaa devorlari). Ad. Muhamedov H., Qadimiy mudofaa devorlari, T., 1973. Ötkir Alimov, Mirsodiq Ishoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНПИР ДЕВОР, Кампир девор, Девори кан(м)пирак — Ўрта Осиёда деҳқончилик воҳаларини кўчманчилар ҳужумидан ҳимоя қилиш мақсадида барпо қилинган мудофаа иншоотлари тизимининг харобалари. Маъноси «қазилган» (чоҳ) демақдир. Талаффузда «н» б-н «м» алмашуви кузатилади. Пир сўзи эса қад. пайрйа — айлана, ўров маъносида. Демак кан(м)пир сўзининг ўзи хандакли девор дегани. Девор сўзи канпир сўзининг туб маъноси унутилганда қўшилган. 1) қад. Бухоро воҳасидаги шаҳарқишлоқларни ўраб олган мудофаа девори (Девори канпирак). М.Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асари (Ю-а.)даги маълумотга кўра, К.д. 782—831 й.ларда қурилган. Масъудий (Ю-а.)нинг ёзишича, К.д. қад. Суғд подшолари замонида бино қилинган. Наршахий маълумоти К.д.нинг қайта тикланган даврига тўғри келади. К.д. харобаларини археологик жиҳатдан ўрганиш ёзма манбалардаги маълумотни тўла тасдиқлади. Масъудий хабар қилган дастлабки кўҳна девор Наршахий ёзган К.д.га қараганда анча кичик майдонни эгаллаган. Сунъий марза ҳолида сақланган. К.д. харобаларининг эни 25—35 м, бал. 1—3 м, баъзи ерларда 4 м гача етади. Дастлабки вақтларда унинг кенглиги 12—14 м, бал. 8—10 м, уз. 336 км бўлган; 2) қад. Суғд воҳасини ўраб олган К.д. 8-а. охири — 9-а. бошларида бино қилинган. Уз. 120 км. Сунъий кўтарма ҳолида сакланган К.д. харобасининг кенглиги 15—20 м, бал. 2—4м; 3) қад. Усрушона воҳасини ўраб олган. Бу девор ҳам сунъий кўтарма ҳолида саланган бўлиб кенглиги 15— 20 м, баъзи жойларда, ҳатто 25 м. Бал. 1 м дан 3 м гача; 4) қад. Фарғона водийсининг ғарбидаги К.д. 8-а. охири — 9-а. бошларида бино қилинган. Девор харобаси шим.дан жан. га йўналган бўлиб, жуда яхши сақланган. Кенглиги 12—15 м, бал. 2—4 м; 5) қад. Тошкент воҳасини шим. тарафдан ўраган К.д. Хўжакентдан Сирдарёгача чўзилган бўлиб, харобаларининг кенглиги 10— 15 м, бал. 1—2 м. 8—9-а.ларда Ўрта Осиёда араблар ҳукмронлиги даврида Бухоро, Суғд ва Усрушона воҳалари атрофидаги К.д.лар бир-бири б-н туташтирилиб, ягона мудофаа тизими вужудга келтирилган. К.д.лар кўчманчи қабила, элатларнинг ўтроқ деҳкончилик воҳаларига босқинчилик, талончилик юришларига қарши тўсиқ ҳосил қилиш учун бино этилган. Уларнинг йўналиш чизиқлари Бухоро, Суғд, Усрушона, Тошкент ва Ғарбий Фарғона воҳаларининг 8—9-а. лардаги обод ерлари чегаралари ва каттакичиклигини аниқлашга ёрдам беради. 10-а.да (сомонийлар даврида) К.д.лар ўз аҳамиятини йўқотиб, харобага айлана бошлаган (яна қ. Мудофаа деворлари). Ад. Муҳамедов Ҳ., Қадимий мудофаа деворлари, Т., 1973. Ўткир Алимов, Мирсодиқ Исҳоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.