Kapital
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Kapital (nem. Kapital; lot. capitalis — boş, asosiy), sarmoya — keng ma'noda — öz egasiga daromad keltiriş xususiyatiga ega bölgan jami vositalar va mablağlar; yangi qiymat keltiruvçi, özini özi köpaytiruvçi qiymat. Tovarlar va xizmatlar i. ç. uçun kişilar tomonidan yaratilgan resurslar; tor ma'noda — i. ç. vositalari körinişidagi işga qöyilgan, işlab turgan daromad manbai (aşyoviy K.).
K.ning paydo bölişiga tovar i. ç., tovar muomalasi dastlabki şart hisoblanadi. Bozorda öziga xos, alohida tovar — iş kuçining paydo bölişi b-n oddiy tovar i.ç. kapitalistik i.ç.ga aylanadi, tovar i.ç.ning şu davrida tovar muomalasidagi pul K.ga aylanadi. K. köp sikllar davomida i. ç.da iştirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida iştirok etadigan va töliq sarflanadigan aylanma kapitalga bölinadi. Pul K. i (sarmoya) — aşyoviy K. sotib oliş uçun sarflanadigan pul vositalarini ifoda etadi, ya'ni pul K.ga aylanişi uçun i.ç.ga avanslanadi.
Iqtisodiy nazariyada K. işlab çiqariş omillaridan biri tarzida izohlanadi. Qiymatning köpayişi inson mehnati (iş kuçi) va i.ç. vositalari (xom aşyo, maşina, stanoklar) birlaşganda, ya'ni i.ç. şaroitida yuz beradi. K. sanoat K.i, savdo K.i, ssuda K.i, sudxörlik K.i (tarixiy) şakllarida faoliyat körsatadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti şaroitlarida K.ning korxona, firma, banklar. K.i, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegişli aksiyadorlik K.i, zahira K.i, ustav K.i. singari körinişlari mavjud. Tadbirkor jismoniy şaxslarga tegişli K. dastmoya deyiladi va har gal tovar olib sotişda işlatiladi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАПИТАЛ (нем. Kapital; лот. capitalis — бош, асосий), сармоя — кенг маънода — ўз эгасига даромад келтириш хусусиятига эга бўлган жами воситалар ва маблағлар; янги қиймат келтирувчи, ўзини ўзи кўпайтирувчи қиймат. Товарлар ва хизматлар и. ч. учун кишилар томонидан яратилган ресурслар; тор маънода — и. ч. воситалари кўринишидаги ишга қўйилган, ишлаб турган даромад манбаи (ашёвий К.).
К.нинг пайдо бўлишига товар и. ч., товар муомаласи дастлабки шарт ҳисобланади. Бозорда ўзига хос, алоҳида товар — иш кучининг пайдо бўлиши б-н оддий товар и.ч. капиталистик и.ч.га айланади, товар и.ч.нинг шу даврида товар муомаласидаги пул К.га айланади. К. кўп цикллар давомида и. ч.да иштирок этадиган асосий капитал ва бир цикл давомида иштирок этадиган ва тўлиқ сарфланадиган айланма капиталга бўлинади. Пул К. и (сармоя) — ашёвий К. сотиб олиш учун сарфланадиган пул воситаларини ифода этади, яъни пул К.га айланиши учун и.ч.га авансланади.
Иқтисодий назарияда К. ишлаб чиқариш омилларидан бири тарзида изоҳланади. Қийматнинг кўпайиши инсон меҳнати (иш кучи) ва и.ч. воситалари (хом ашё, машина, станоклар) бирлашганда, яъни и.ч. шароитида юз беради. К. саноат К.и, савдо К.и, ссуда К.и, судхўрлик К.и (тарихий) шаклларида фаолият кўрсатади. Ривожланган бозор иқтисодиёти шароитларида К.нинг корхона, фирма, банклар. К.и, турли акциядорлик жамиятларига тегишли акциядорлик К.и, заҳира К.и, устав К.и. сингари кўринишлари мавжуд. Тадбиркор жисмоний шахсларга тегишли К. дастмоя дейилади ва ҳар гал товар олиб сотишда ишлатилади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.