Kapital

Kapital (lotinça capitalis — «boş», «asosiy»), sarmoya — iqtisodiyotda egasiga daromad keltiradigan va yangi qiymat yaratişda qatnaşadigan vositalar va mablağlar majmui. ÖzME'ga köra, keng ma'noda kapital özini özi köpaytiruvçi qiymat, tor ma'noda esa işlab çiqariş vositalari körinişida işga solingan daromad manbaidir. Rusça Vikipediyaga köra, lotinça capitalis sözi caput («boş», «dona») ildiziga borib taqaladi va dastlab mol-qoramolni boşiga qarab sanaş bilan boğliq bölgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, iqtisodiyotda kapital deganda boşqa tovar va xizmatlarni işlab çiqarişda qayta-qayta qatnaşadigan, inson tomonidan yaratilgan uzoq muddatli boyliklar tuşuniladi; odatiy misol — fabrikadagi dastgohlar. Mamlakat miqyosida kapital zaxirasiga binolar, uskunalar, dasturiy ta'minot va tovar zaxiralari kiradi. Kapitalni xom aşyo, butlovçi qismlar va energiya kabi oraliq mahsulotlardan farqlaydigan jihat — u bir işlab çiqariş siklida töliq sarflanib ketmaydi, köp sikl davomida xizmat qiladi.

Klassik iqtisodiyotdan beri kapital mehnat va yer (tabiiy resurslar) bilan bir qatorda asosiy işlab çiqariş omillaridan biri sifatida qaraladi. ÖzME ham uni şu tarzda izohlaydi: qiymat inson mehnati bilan işlab çiqariş vositalari — xom aşyo, maşina, dastgohlar — birlaşganda köpayadi.

ÖzME'ga köra, kapital köp sikl davomida qatnaşadigan asosiy kapital va bir siklda töliq sarflanadigan aylanma kapitalga bölinadi. Pul kapitali — aşyoviy kapitalni sotib oliş uçun ajratilgan pul mablağlari. Kapital faoliyat sohasiga köra sanoat, savdo va ssuda kapitali şaklida, tarixan esa sudxörlik kapitali şaklida ham uçraydi. Bozor iqtisodiyotida korxona va bank kapitali, aksiyadorlik jamiyatlarining aksiyadorlik kapitali, ustav va zaxira kapitali kabi körinişlar farqlanadi. ÖzME'ga köra, tadbirkor jismoniy şaxsning savdo-sotiqda işlatadigan kapitali «dastmoya» deb ham ataladi.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy iqtisodiyotda jismoniy kapital (binolar, uskunalar, zaxiralar) bilan bir qatorda moliyaviy kapital (Pul va qimmatli qoğozlar) hamda inson kapitali — ta'lim, malaka, bilim va salomatlik — ham ajratiladi. Xalqaro iqtisodiyotda «kapital olib çiqiş», «kapital qoçişi», «kapital bozori» kabi tuşunçalar işlatiladi; kapital bozori deganda bir yildan uzoq muddatga beriladigan mablağlar aylanadigan moliya bozori qismi tuşuniladi.

Kapitalning mohiyati, uni qanday ölçaş va işlab çiqarişdagi roli iqtisodiy fikr tarixida uzoq bahslarga sabab bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, fiziokratlar (Fransua Kene) yerni yagona mustaqil işlab çiqariş omili deb bilgan. Klassik siyosiy iqtisod har qanday mehnat vositasini kapital deb hisoblagan bölsa, Karl Marks kapitalni «özini özi köpaytiruvçi qiymat» va ma'lum ijtimoiy munosabat deb talqin qilgan: uning fikriça, işlab çiqariş vositasi faqat yollanma mehnat bilan birlaşgandagina kapitalga aylanadi. ÖzME'dagi kapitalning paydo bölişi haqidagi tavsif ham asosan şu nazariyaga tayanadi. Hozirgi asosiy oqim iqtisodiyotida esa kapital işlab çiqariş funksiyasidagi omillardan biri sifatida örganiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy buxgalteriya hisobida «kapital» söziga yaqin körsatkiçlar qöllaniladi. Masalan, xususiy kapital — kompaniya aktivlari qiymati bilan uning majburiyatlari örtasidagi farq; u odatda ustav kapitali, qöşimça kapital, taqsimlanmagan foyda va zaxiralardan iborat böladi.