Kapitalizm

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133–134-b. — ziyouz.com

Kapitalizm — xususiy mulk, bozor iqtisodiyoti va demokratik intlarga asoslangan jamiyat turi. Ijtimoiy tafakkurning turli oqimlarida K. — erkin tadbirkorlik tizimi, industrial jamiyat taraqqiyotining bosqiçi, K. ning hoz. davri esa — «aralaş iqtisodiyot», «postindustrial jamiyat», «axborot jamiyati» va b. sifatida ta'riflanadi. Marksizmda K. — i.ç. vositalariga xususiy mulkçilikka va yollanma mehnatning kapital tomonidan ekspluatatsiya qilinişiga asoslangan ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, deb talqin etiladi.

K. 14—15-a.larda Italiya (savdo) va Gollandiya (manufaktura) şaharlarida yuzaga kelib, 16-a.dan boşlab Yevropada dastlabki sarmoya (kapital) jamğariş deb atalmiş jarayon natijasida qaror topdi. Sanoat sohasidagi keskin özgarişlar samarasi ölaroq yirik, maşinalaşgan i.ç. taşkil topgan edi. K. şaroitida bozor raqobati mexanizmi (q. Raqobat) tadbirkorni foyda oliş uçun sarmoyani doimo köpaytirib boriş va i.ç.ni takomillaştirişga undaydi. Bu esa işlab çiqaruvçi kuçlar, fan va texnikaning tez sur'atlar b-n rivojlanişiga imkon beradi. 19-a. oxiri va 20-a. boşida Ğarbdagi rivojlangan mamlakatlarda yirik sanoat va bank korporatsiyalari taşkil topadi, moliya kapitali muhim ahamiyat kasb eta boşlaydi, bozor raqobatiga iqtisodiyotni davlat tomonidan boşqariş mexanizmi ham qöşiladi. Barqaror ijtimoiy tizim tarkib topadi, unda yirik mulkdorlar va yollanma mehnat b-n maşğul xodimlar qatorida örta mulkdorlar sinfi ham muhim örin egallaydi.

K.ning hoz. şakllariga qisqa muddatli (davriylikka va inflyatsiyaga qarşi) va uzoq muddatli (makroiqtisodiyot) davlat boşqarib turişi kiradi. Bu bevosita (qonunlar va ma'muriy hujjatlar orqali) va bilvosita (soliqlar, davlat byudjeti xarajatlari, amortizatsiya siyosati orqali) boşqariş şakllarida amalga oşiriladi. Bundan taşqari, indikativ, tavsiya beriş tusidagi tarmoq va mintaqaviy dasturlar (rejalar) ham K.ning hoz. şakliga kiradi. Köpgina mamlakatlarda asta-sekin qaror topgan, ijtimoiy yönaltirilgan bozor iqtisodiyoti hamda parlament demokratiyasi 20-a.ning 2-yarmida aholi turmuş darajasi va madaniyatining yuksalişini, ijtimoiy ziddiyatlarning yumşaşini hamda ularni hal etişning huquqiy mexanizmi işlab çiqilişini ta'minladi. Xöjalik hayoti baynalmilallaşuv darajasining ösişi, transnatsional (davlatlararo) korporatsiyalarning kuçayişi b-n mintaqaviy va jahon iqtisodiy integratsiyasi, iqtisodiyotni davlatlararo boşqarib turiş rivojlanmoqda. Bu hol Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkiloti, Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki, Yevropa Ittifoqi kabi maxsus taşki-lotlar paydo bölişida öz ifodasini topdi.

Q.: Raqobat

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАПИТАЛИЗМ — хусусий мулк, бозор иқтисодиёти ва демократик интларга асосланган жамият тури. Ижтимоий тафаккурнинг турли оқимларида К. — эркин тадбиркорлик тизими, индустриал жамият тараққиётининг босқичи, К. нинг ҳоз. даври эса — «аралаш иқтисодиёт», «постиндустриал жамият», «ахборот жамияти» ва б. сифатида таърифланади. Марксизмда К. — и.ч. воситаларига хусусий мулкчиликка ва ёлланма меҳнатнинг капитал томонидан эксплуатация қилинишига асосланган ижтимоий-иқтисодий формация, деб талқин этилади.

К. 14—15-а.ларда Италия (савдо) ва Голландия (мануфактура) шаҳарларида юзага келиб, 16-а.дан бошлаб Европада дастлабки сармоя (капитал) жамғариш деб аталмиш жараён натижасида қарор топди. Саноат соҳасидаги кескин ўзгаришлар самараси ўлароқ йирик, машиналашган и.ч. ташкил топган эди. К. шароитида бозор рақобати механизми (қ. Рақобат) тадбиркорни фойда олиш учун сармояни доимо кўпайтириб бориш ва и.ч.ни такомиллаштиришга ундайди. Бу эса ишлаб чиқарувчи кучлар, фан ва техниканинг тез суръатлар б-н ривожланишига имкон беради. 19-а. охири ва 20-а. бошида Ғарбдаги ривожланган мамлакатларда йирик саноат ва банк корпорациялари ташкил топади, молия капитали муҳим аҳамият касб эта бошлайди, бозор рақобатига иқтисодиётни давлат томонидан бошқариш механизми ҳам қўшилади. Барқарор ижтимоий тизим таркиб топади, унда йирик мулкдорлар ва ёлланма меҳнат б-н машғул ходимлар қаторида ўрта мулкдорлар синфи ҳам муҳим ўрин эгаллайди.

К.нинг ҳоз. шаклларига қисқа муддатли (даврийликка ва инфляцияга қарши) ва узоқ муддатли (макроиқтисодиёт) давлат бошқариб туриши киради. Бу бевосита (қонунлар ва маъмурий ҳужжатлар орқали) ва билвосита (солиқлар, давлат бюджети харажатлари, амортизация сиёсати орқали) бошқариш шаклларида амалга оширилади. Бундан ташқари, индикатив, тавсия бериш тусидаги тармоқ ва минтақавий дастурлар (режалар) ҳам К.нинг ҳоз. шаклига киради. Кўпгина мамлакатларда аста-секин қарор топган, ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиёти ҳамда парламент демократияси 20-а.нинг 2-ярмида аҳоли турмуш даражаси ва маданиятининг юксалишини, ижтимоий зиддиятларнинг юмшашини ҳамда уларни ҳал этишнинг ҳуқуқий механизми ишлаб чиқилишини таъминлади. Хўжалик ҳаёти байналмилаллашув даражасининг ўсиши, транснационал (давлатлараро) корпорацияларнинг кучайиши б-н минтақавий ва жаҳон иқтисодий интеграцияси, иқтисодиётни давлатлараро бошқариб туриш ривожланмоқда. Бу ҳол Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти, Халқаро валюта фонди, Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки, Европа Иттифоқи каби махсус ташки-лотлар пайдо бўлишида ўз ифодасини топди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.