Karel Çapek
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24-b. — ziyouz.com
Çapek Karel ÇAPEK (Sarek) Karel (1890.9.1, MaleSvatonevitse — 1938.25.12, Praga) — çex yozuvçisi. Praga universitetining falsafa ftini tugatgan (1915). 1921 — 22 y.larda Praga teatrida rejissyor, keyinçalik butunlay yozuvçilik va jurnalistika bilan şuğullangan. «Krakonot boği» (1918) hamda «Şu'lavor tubsizliklar» (1916) töplamlariga kirgan dastlabki hikoyalarini akasi Iosif Çapek (18871945) bilan hamkorlikda yozgan. «Çormixga tortiş» (1917) va «Ğamgin hikoyalar» (1921) töplamlaridan joy olgan hikoyalarida uruş yillarining sertaşviş muhiti, kişilararo munosabatlardagi zidsiyatli manzaralar aks ettirilgan. «Kdroqçi» lirik komediyasi (1920) da özi e'tiqod qöygan «har kim öziça haq» falsafasini badiiy yoritişga harakat qilgan.
Ç. nomini, asosan, ijtimoiyfantastik mazmundagi asarlari dunyoga yoygan. Temirtan (robot; «robot» sözini Ç. öylab topgan)lar qözğolonidan hikoya qiluvçi «R. V. R.» (1920), «Mikropulosning quroli» (1922) dramalari, «Absolyut fabrikasi» (1922) va «Krakatit» (1924) romanlarida yuksak insonparvarlik borasidagi öymuşohadalarini bayon etgan. «Adamsavdogar» pyesasi (1927; akasi bilan hamkorlikda), «Çöntakdagi hikoyalar», «Boşqa çöntakdagi hikoyalar» (1929) ötmişdagi adabiy va diniy syujetlar asosida yozilgan. «Apokriflar»da ana şu holat seziladi. «Gordubal», «Meter», «Oddiy hayot» (1933—34) romanlarini qamrab olgan trilogiyasi noinsoniy urfodatlar, faşizm reaksiyasiga qarşi kuraş ğoyalari bilan yöğrilgan. «Salamandrlar bilan jang» (1916) romani Ç. ijodining çöqqisi hisoblanadi. Unda umuminsoniy qadriyatlar faşizmning irqiy nazariyasi va siyosatiga, ğayriinsoniy munosabatlarga qaramaqarşi qöyilgan. Ayni şu ğoyalar «Oq kasallik» (1937), «Qutqaruvçi» (1937), «Ona» (1938) kabi qissa va dramalarida ham davom ettirilgan.
Ç. hoz. zamon ijtimoiy fantastikasiga samarali ta'sir körsatgan, uning badiiy olamini boyitgan.
As: Soçineniya, t. 1—5, M., 1958—59. Ad.: Nikolskiy SV., Karel Çapek — fantast va satirik, M., 1973.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАПЕК (Сарек) Карел (1890.9.1, МалеСватоневице — 1938.25.12, Прага) — чех ёзувчиси. Прага университетининг фалсафа фтини тугатган (1915). 1921 — 22 й.ларда Прага театрида режиссёр, кейинчалик бутунлай ёзувчилик ва журналистика билан шуғулланган. «Краконот боғи» (1918) ҳамда «Шуълавор тубсизликлар» (1916) тўпламларига кирган дастлабки ҳикояларини акаси Иосиф Чапек (18871945) билан ҳамкорликда ёзган. «Чормихга тортиш» (1917) ва «Ғамгин ҳикоялар» (1921) тўпламларидан жой олган ҳикояларида уруш йилларининг серташвиш муҳити, кишилараро муносабатлардаги зидциятли манзаралар акс эттирилган. «Кдроқчи» лирик комедияси (1920) да ўзи эътиқод қўйган «ҳар ким ўзича ҳақ» фалсафасини бадиий ёритишга ҳаракат қилган.
Ч. номини, асосан, ижтимоийфантастик мазмундаги асарлари дунёга ёйган. Темиртан (робот; «робот» сўзини Ч. ўйлаб топган)лар қўзғолонидан ҳикоя қилувчи «R. V. R.» (1920), «Микропулоснинг қуроли» (1922) драмалари, «Абсолют фабрикаси» (1922) ва «Кракатит» (1924) романларида юксак инсонпарварлик борасидаги ўймушоҳадаларини баён этган. «Адамсавдогар» пьесаси (1927; акаси билан ҳамкорликда), «Чўнтакдаги ҳикоялар», «Бошқа чўнтакдаги ҳикоялар» (1929) ўтмишдаги адабий ва диний сюжетлар асосида ёзилган. «Апокрифлар»да ана шу ҳолат сезилади. «Гордубал», «Метер», «Оддий ҳаёт» (1933—34) романларини қамраб олган трилогияси ноинсоний урфодатлар, фашизм реакциясига қарши кураш ғоялари билан йўғрилган. «Саламандрлар билан жанг» (1916) романи Ч. ижодининг чўққиси ҳисобланади. Унда умуминсоний қадриятлар фашизмнинг ирқий назарияси ва сиёсатига, ғайриинсоний муносабатларга қарамақарши қўйилган. Айни шу ғоялар «Оқ касаллик» (1937), «Қутқарувчи» (1937), «Она» (1938) каби қисса ва драмаларида ҳам давом эттирилган.
Ч. ҳоз. замон ижтимоий фантастикасига самарали таъсир кўрсатган, унинг бадиий оламини бойитган.
Ас: Сочинения, т. 1—5, М., 1958—59. Ад.: Никольский СВ., Карел Чапек — фантаст ва сатирик, М., 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.