Karel Çapek

Karel Çapek (çexça Karel Čapek; 1890–1938) — çex yozuvçisi, dramaturg, jurnalist va tanqidçi, XX asr çex adabiyotining mumtoz vakili. U ayniqsa ijtimoiy-fantastik asarlari bilan dunyoga tanilgan: aynan uning «R.U.R.» pyesasi orqali «robot» sözi ommalaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Adabiyot böyiça Nobel mukofotiga yetti marta nomzod qilib körsatilgan, ammo uni olmagan.12

ÖzME'ga köra, Çapek 1890-yil 9-yanvarda Male-Svatonevitse qişloğida tuğilgan va 1938-yil 25-dekabrda Pragada vafot etgan. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, otasi Antonin Çapek şifokor, onasi Bojena esa mahalliy folklorni yiğuvçi bölgan; oilada uç farzandning eng kiçigi edi. Akasi Iosif Çapek (1887–1945) rassom va yozuvçi bölib, Karel u bilan butun umri davomida yaqin hamkorlik qilgan.

Çapek Praga universitetining falsafa fakultetini 1915-yilda tugatib, falsafa doktori darajasini olgan; Berlin va Parij universitetlarida ham tahsil körgan. ÖzME'ga köra, 1921–1922-yillarda Praga teatrida rejissyor bölgan, söng butunlay adabiyot va jurnalistikaga bağişlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, umurtqa kasalligi tufayli harbiy xizmatdan ozod qilingan, 1917–1921-yillarda «Národní listy», 1921-yildan esa «Lidové noviny» gazetasida işlagan. U Çexoslovakiya PEN-klubiga asos solib, uning birinçi raisi bölgan va prezident T. G. Masarik bilan yaqin döst edi.

1935-yilda aktrisa Olga Şaynpflyugovaga uylangan. 1938-yilgi Myunxen kelişuvidan söng mamlakatni tark etişdan boş tortgan. Inglizça Vikipediyaga köra, toşqindan zarar körgan dala hovlisini ta'mirlaş çoğida şamollab, zotiljam bilan oğrigan va vafot etgan. U Pragadagi Vişegrad qabristoniga dafn qilingan.

ÖzME'ga köra, Çapekning ilk hikoyalari akasi bilan birgalikda yozilib, «Şu'lavor tubsizliklar» (1916) va «Krakonoş boği» (1918) töplamlariga kirgan. «Çormixga tortiş» (1917) va «Ğamgin hikoyalar» (1921) töplamlarida uruş davrining notinç muhiti, odamlar orasidagi ziddiyatlar tasvirlangan.

Yozuvçini jahonga ayniqsa ijtimoiy fantastika tanitgan. ÖzME bu turkumga «R.U.R.» (1920) va «Makropulos vositasi» (1922) dramalarini, «Absolyut fabrikasi» (1922) va «Krakatit» (1924) romanlarini kiritadi; ularda muallifning insonparvarlik haqidagi mulohazalari bayon etilgan. «Gordubal», «Meteor» va «Oddiy hayot» (1933–1934) romanlari falsafiy trilogiyani taşkil etadi. Ijodining çöqqisi sanalgan «Salamandrlar bilan uruş» romani (inglizça Vikipediyaga köra, 1936-yilda çiqqan; ÖzME matnida yil xato berilgan) va «Oq kasallik» (1937), «Ona» (1938) dramalarida u irqçilik va faşizmga qarşi umuminsoniy qadriyatlarni himoya qilgan. Akasi bilan «Haşarotlar hayotidan» pyesasini ham yaratgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Çapek ilmiy fantastika alohida janr sifatida şakllanmasdan avval ommaviy işlab çiqariş, yadro quroli va sun'iy aqlli mavjudotlar kabi mavzularni axloqiy jihatdan yoritgan. U jonli xalq tiliga yaqin uslubi bilan yozma çex tilining rivojiga ham ta'sir körsatgan. Kommunizmni qabul qilmagani sababli, Çexoslovakiyada uning asarlari keyinçalik istar-istamas naşr etilgan.

ÖzME «robot» sözini Çapek öylab topgan, deb yozadi. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra esa, yozuvçining özi bu sözni akasi Iosif taklif qilganini aytgan: dastlab u sun'iy odamlarni lotinça «labor» sözidan «labori» deb atamoqçi bölgan, keyin akasining maslahati bilan çexça «robota» — «oğir majburiy mehnat» sözidan hosil bölgan atamani tanlagan. Asteroid va Karel dasturlaş tili uning nomi bilan atalgan.