Karib dengizi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 164-b. — ziyouz.com
Karib dengizi KARIB DENGIZI, Karaib dengizi (indeyslarning karib qabilasi nomidan) — Atlantika okeanidagi yarim berk dengiz. Markaziy va Jan. Amerika oraliğida. Şim. va şarqdan Katta Antil va Kiçik Antil o.lari b-n çegaralangan. Yukatan böğozi orqali Meksika qöltiği, böğozlar orqali Atlantika okeani va Panama kanali orqali Tinç okean b-n tutaşgan. Mayd. 2777 ming km2. Örtaça çuq. 2491 m, eng çuqur joyi 7090 m. Suvining örtaça hajmi 6860 ming km3. Qirğoq çiziği egri-bugri. Ğarbida va Antil o.lari yaqinida marjon riflari bor. Sohili toğli, ba'zi joylari pasttekislik. Eng katta qöltiqlari: Gonduras, Daryen, Venesuela. Dengiz tubining relyefi ança murakkab: Grenada (4120 m), Venesuela (5420 m), Kolumbiya (4532 m), Yukatan (5055 m) kabi soyliklar suv osti tizmalari va sayyozliklar orkali bir-biridan ajralib turadi. Yirik orollari: Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko. Dengiz tubining grunti ohakli balçiqdan, sayoz joylarda esa marjon çökindilaridan iborat. Iqlimi tropik iqlim, passat şamollari ta'sirida. Havoning oylik örtaça t-rasi 23— 27°. Yillik yoğin şarqida 500 mm dan ğarbida 2000 mm gaça. Dengizning şim. qismida iyun — oktyabrda tropik dovullar bölib turadi. Oqim tezligi 1—3 km/ soat, Yukatan böğozida 6 km/soat. Suv yuza qismining oylik örtaça t-rasi 25—28°. Şörligi 36%o ga yaqin. Suvining rangi yaşil va kök-yaşil. Suv kötarilişi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 1 m gaça). K. d.da akulalar, uçar baliqlar, dengiz toşbaqasi, kit va kaşalotlar, Yamayka o. yaqinida tyulen, lamantin va köplab endemik hayvonlar yaşaydi.
K.d. muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega. Dengiz orqali Tinç okean va Atlantika okeani portlarini boğlovçi eng qisqa dengiz yöli ötgan. Eng muhim portlari: Marakaybo, La-Guayra (Venesuela), Kartaxena (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Santo-Domingo (Dominikana Respublikasi), Kolon (Panama), Santyago-de-Kuba (Kuba) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРИБ ДЕНГИЗИ, Караиб денгизи (индейсларнинг кариб қабиласи номидан) — Атлантика океанидаги ярим берк денгиз. Марказий ва Жан. Америка оралиғида. Шим. ва шарқдан Катта Антил ва Кичик Антил о.лари б-н чегараланган. Юкатан бўғози орқали Мексика қўлтиғи, бўғозлар орқали Атлантика океани ва Панама канали орқали Тинч океан б-н туташган. Майд. 2777 минг км2. Ўртача чуқ. 2491 м, энг чуқур жойи 7090 м. Сувининг ўртача ҳажми 6860 минг км3. Қирғоқ чизиғи эгри-бугри. Ғарбида ва Антил о.лари яқинида маржон рифлари бор. Соҳили тоғли, баъзи жойлари пасттекислик. Энг катта қўлтиқлари: Гондурас, Дарьен, Венесуэла. Денгиз тубининг рельефи анча мураккаб: Гренада (4120 м), Венесуэла (5420 м), Колумбия (4532 м), Юкатан (5055 м) каби сойликлар сув ости тизмалари ва сайёзликлар оркали бир-биридан ажралиб туради. Йирик ороллари: Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико. Денгиз тубининг грунти оҳакли балчиқдан, саёз жойларда эса маржон чўкиндиларидан иборат. Иқлими тропик иқлим, пассат шамоллари таъсирида. Ҳавонинг ойлик ўртача т-раси 23— 27°. Йиллик ёғин шарқида 500 мм дан ғарбида 2000 мм гача. Денгизнинг шим. қисмида июнь — октябрда тропик довуллар бўлиб туради. Оқим тезлиги 1—3 км/ соат, Юкатан бўғозида 6 км/соат. Сув юза қисмининг ойлик ўртача т-раси 25—28°. Шўрлиги 36%о га яқин. Сувининг ранги яшил ва кўк-яшил. Сув кўтарилиши ҳар ярим суткада такрорланади (бал. 1 м гача). К. д.да акулалар, учар балиқлар, денгиз тошбақаси, кит ва кашалотлар, Ямайка о. яқинида тюлень, ламантин ва кўплаб эндемик ҳайвонлар яшайди.
К.д. муҳим иқтисодий ва стратегик аҳамиятга эга. Денгиз орқали Тинч океан ва Атлантика океани портларини боғловчи энг қисқа денгиз йўли ўтган. Энг муҳим портлари: Маракайбо, Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Санто-Доминго (Доминикана Республикаси), Колон (Панама), Сантьяго-де-Куба (Куба) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.