Karmana tumani

Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–40-b. — ziyouz.com

Karmana tumani - Navoiy viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Zarafşon daryosining quyi qismi sohilida joylaşgan.

1962 y.dan Navoiy tumani deb yuritilgan. 1980 y.da Navoiy tumanidan Navbahor tumani ajralib çiqqan. 1988 y.da qayta qöşilgan. 1992 y.dan yana alohida tuman bölgan. 1999 y. Karmana ş. hududi Navoiy ş. tarkibiga (Karmana tumani sifati-da) kiritildi. 2003 y. dek.da Navoiy tumapi nomi K.t. deb özgartirildi va Karmana ş. tuman markazi sifatida belgilandi.

Tuman şim.dan Navbahor, Koni-mex, ğarbdan Qizilteia tumanlari, şarq va jan.dan Samarqapd niloyati bilan çegaradoş. K.t. hududi Navoiy ş. atrofini hamma tomondan örab olgan. Tumanda 1 şahar (Karmana), 1 şaharça (Malikrabot), 6 qişloq fuqarolari yiğini (Dörmon, Jaloyir, Nar-pay, Uyrat, Yangiariq. Hazora) bor. Mayl. 0.95 ming km2. Ahodisi 94473 kişi (2005). Markazi — Karmapa ş. (2003 y. dek.dan).

Tabiati. K.t. hududi Zarafşon daryosi vohasining örta qismida, viloyatning jan.-şarqida joylaşgan. Tuman yer yuzasi, asosan, pasttekislikdan iborat. Zarafşop daryosi vodiysiga yaqin yerlarda qad. quruqdaryo özanlari va adirlar orasidagi qatlamlar da çuçuk suv zaxiralari bor. Tuman seysmik zonada joylaşgap. Yer yuzasi Zarafşon daryosi va ğarbga tomon qiya. Iqlimi keskin kontinsntal. Yozi QURUQ- issiq, qişi sovuq. Yillik örtaça t-ra 15°. Yanv.da örtaça t-ra 0,4°, iyulda 28,9°. Yillik yoğin 100—200 mm. Vegetatsiya davri 212 kun. Tumandagi suğoriladigan yerlar, asosan, Zaraf-şon daryosi va qisman Amu — Buxoro maşina kanalining Navoiy kanali şoxobçasidan suğoriladi. Kasaba, xonim, Narpay kanallari suvidan ham foydalaniladi. Karmana gidrouzeli qurilgan (1973). Tuproqlari, asosan, madaniylaşgan, ötloqi, sur-qönğir. şörtob, tuproqlar özlaştirilgan zonada avtomorf va yarim gidromorf tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi ösimliklardan jiyda, tol, oq va qora sakso-vul, yantoq, yulğun, şuvoq, isiriq, juzğun, çerkez, quyonsuyak, segin, iloq, qamiş, şöra, yetmak, jingil va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, çiya-böri, yumronqoziq, qöşoyoq, örgimçaklar, toşbaqa, tipratikan, kaltakesak, turli xil ilonlar; quşlardan xöjasavdogar, ördak, loyxö-rak, mayna, qarğa, hakka, musiça, çumçuq va b. bor. Yaylovlarida qoraköl qöylari boqiladi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar, qozoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 100 kişi. Şahar aholisi 28216 kişi, qişloq aholisi 66257 kişi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Çorvaçilik (şu jumladan, qorakölçilik), pil-laçilik, sabzavotçilik, polizçilik bilan ham şugulaniladi. «Ipak qurti urugi», «Navoiypilla» korxonalari, paxta tozalaş z-di, «Sardobapar-randa» f-kasi, «Agrouniversal» korxonasi bor. «Navoiy — Ural» Uzbekiston — Rossiya, «Grantekstil» Amerika — Özbekiston — Afgoniston qöşma korxonalari işlab gu-ribdi. 1,6 mipgdan ziyod örga va kiçik biznss subyektlari faoliyat körsatadi.

Q.x.da suğoriladigan yerlar 22 ming ga, ekinzorlar 17657 ga, şu jumlalan, 7770 ga yerga paxta, 7585 ga yerga don, 563 ga yerga sabçavot, I 19 ga yerga poliz ekinlari, 180 ga yerga kartoş-ka, 1440 ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi (2004). Tokzor, tutzor, boglar, yaylovlar, örmon xöjaligi mavjud. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 31283 qoramol (şundan, 15207 sigir), 54346 qöy va eçki, 338065 parranda, 292 yilqi boqiladi. Şir-kat, fermer xöjaliklari, agrofirma, fermer xöjaliklari uyuşmalari faoliyat körsatadi.

Asosiy transport vositasi — avtomobil transporti. Navoiy — Uçquduq t.y. tuman hududini kesib ötadi. K.t.da Navoiy ş. aeroporti joylaşgan. Tumanda 28 umumiy ta'lim maktabi (21953 öquvçi), internat maktabi, sai'at maktabi, 3 kasb-hunar kolleji (3410 öquvçi), 1 markaziy, 28 jamoat, 1 bolalar kutubxonalari, madaniyat saroyi, 8 klub muassasasi, «Yoşlik» madaniyat va istirohat boği bor. Sport majmuasi, stadion, tennis korti va b. sport inşootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, 19 ambulatoriya — poli-klinika, 20 dorixona va b. tibbiy muassasalarda 133 vraç, 603 örta tibbiy xodim işlaydi. Me'moriy yodgorliklardan Mir Said Bahrom maqbarasi (11-a.), Qosim Şayx xonaqosi (16-a.), raboti Malik karvonsaroy va sardobasi (11-a.) saqlangan. «Karmana ovozi» tuman gaz. çiqariladi (adadi 1000).

Ixtiyor Allayorov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРМАНА ТУМАНИ - Навоий вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Зарафшон дарёсининг қуйи қисми соҳилида жойлашган.

1962 й.дан Навоий тумани деб юритилган. 1980 й.да Навоий туманидан Навбаҳор тумани ажралиб чиққан. 1988 й.да қайта қўшилган. 1992 й.дан яна алоҳида туман бўлган. 1999 й. Кармана ш. ҳудуди Навоий ш. таркибига (Кармана тумани сифати-да) киритилди. 2003 й. дек.да Навоий тумапи номи К.т. деб ўзгартирилди ва Кармана ш. туман маркази сифатида белгиланди.

Туман шим.дан Навбаҳор, Кони-мех, ғарбдан Қизилтеиа туманлари, шарқ ва жан.дан Самарқапд нилояти билан чегарадош. К.т. ҳудуди Навоий ш. атрофини ҳамма томондан ўраб олган. Туманда 1 шаҳар (Кармана), 1 шаҳарча (Маликработ), 6 қишлоқ фуқаролари йиғини (Дўрмон, Жалойир, Нар-пай, Уйрат, Янгиариқ. Ҳазора) бор. Майл. 0.95 минг км2. Аҳодиси 94473 киши (2005). Маркази — Кармапа ш. (2003 й. дек.дан).

Табиати. К.т. ҳудуди Зарафшон дарёси воҳасининг ўрта қисмида, вилоятнинг жан.-шарқида жойлашган. Туман ер юзаси, асосан, пасттекисликдан иборат. Зарафшоп дарёси водийсига яқин ерларда қад. қуруқдарё ўзанлари ва адирлар орасидаги қатламлар да чучук сув захиралари бор. Туман сейсмик зонада жойлашгап. Ер юзаси Зарафшон дарёси ва ғарбга томон қия. Иқлими кескин континснтал. Ёзи ҚУРУҚ- иссиқ, қиши совуқ. Йиллик ўртача т-ра 15°. Янв.да ўртача т-ра 0,4°, июлда 28,9°. Йиллик ёғин 100—200 мм. Вегетация даври 212 кун. Тумандаги суғориладиган ерлар, асосан, Зараф-шон дарёси ва қисман Аму — Бухоро машина каналининг Навоий канали шохобчасидан суғорилади. Касаба, хоним, Нарпай каналлари сувидан ҳам фойдаланилади. Кармана гидроузели қурилган (1973). Тупроқлари, асосан, маданийлашган, ўтлоқи, сур-қўнғир. шўртоб, тупроқлар ўзлаштирилган зонада автоморф ва ярим гидроморф тупроқлар тарқалган. Ёввойи ўсимликлардан жийда, тол, оқ ва қора саксо-вул, янтоқ, юлғун, шувоқ, исириқ, жузғун, черкез, қуёнсуяк, сегин, илоқ, қамиш, шўра, етмак, жингил ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, чия-бўри, юмронқозиқ, қўшоёқ, ўргимчаклар, тошбақа, типратикан, калтакесак, турли хил илонлар; қушлардан хўжасавдогар, ўрдак, лойхў-рак, майна, қарға, ҳакка, мусича, чумчуқ ва б. бор. Яйловларида қоракўл қўйлари боқилади.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 100 киши. Шаҳар аҳолиси 28216 киши, қишлоқ аҳолиси 66257 киши.

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Чорвачилик (шу жумладан, қоракўлчилик), пил-лачилик, сабзавотчилик, полизчилик билан ҳам шугуланилади. «Ипак қурти уруги», «Навоийпилла» корхоналари, пахта тозалаш з-ди, «Сардобапар-ранда» ф-каси, «Агроуниверсал» корхонаси бор. «Навоий — Урал» Узбекистон — Россия, «Грантекстиль» Америка — Ўзбекистон — Афгонистон қўшма корхоналари ишлаб гу-рибди. 1,6 мипгдан зиёд ўрга ва кичик бизнсс субъектлари фаолият кўрсатади.

Қ.х.да суғориладиган ерлар 22 минг га, экинзорлар 17657 га, шу жумлалан, 7770 га ерга пахта, 7585 га ерга дон, 563 га ерга сабчавот, I 19 га ерга полиз экинлари, 180 га ерга картош-ка, 1440 га ерга ем-хашак экинлари экилади (2004). Токзор, тутзор, боглар, яйловлар, ўрмон хўжалиги мавжуд. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 31283 қорамол (шундан, 15207 сигир), 54346 қўй ва эчки, 338065 парранда, 292 йилқи боқилади. Шир-кат, фермер хўжаликлари, агрофирма, фермер хўжаликлари уюшмалари фаолият кўрсатади.

Асосий транспорт воситаси — автомобиль транспорти. Навоий — Учқудуқ т.й. туман ҳудудини кесиб ўтади. К.т.да Навоий ш. аэропорти жойлашган. Туманда 28 умумий таълим мактаби (21953 ўқувчи), интернат мактаби, саиъат мактаби, 3 касб-ҳунар коллежи (3410 ўқувчи), 1 марказий, 28 жамоат, 1 болалар кутубхоналари, маданият саройи, 8 клуб муассасаси, «Ёшлик» маданият ва истироҳат боғи бор. Спорт мажмуаси, стадион, теннис корти ва б. спорт иншоотлари мавжуд. Туман марказий касалхонаси, 19 амбулатория — поли-клиника, 20 дорихона ва б. тиббий муассасаларда 133 врач, 603 ўрта тиббий ходим ишлайди. Меъморий ёдгорликлардан Мир Саид Баҳром мақбараси (11-а.), Қосим Шайх хонақоси (16-а.), работи Малик карвонсарой ва сардобаси (11-а.) сақланган. «Кармана овози» туман газ. чиқарилади (адади 1000).

Ихтиёр Аллаёров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.