Karol Matsey Şimanovskiy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134-b. — ziyouz.com
Şimanovskiy Karol Matsey (1882. 6.10, Timoşovka, Ukraina — 1937. 29.3, Lozanna) — polyak kompozitori, pianinoçi, musiqajamoat arbobi, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asosçisi, musiqiy oriyentalizmning yirik namoyandasi. San'atkorlar oilasida tuğilib, bolaligidan otasi, söng toğasi (G.V.Neygauz)dan fortepiano saboqlarini olgan, 8 yoşida ilk ommabop konsert bergan. 1901 yildan Varşavada yaşab, kompozitsiya va nazariy fanlardan ta'lim olgan, 1905 yil «Yoş Polşa» kompozitorlari safiga qöşilgan. Keyinçalik Avstriya va Germaniyada tahsil köriş jarayoni Ş. ijodiy uslubiga salbiy (milliylaşiş örniga — nemislaşiş yösinida) ta'sir körsatgan. Ijodiy inqirozdan qutuliş maqsadida Jazoir, Tunis va boşqalar Şarq mamlakatlariga yöl olib, ommaviydiniy marosim kuy va usullarini yozib olgan. Avvallari ham şarqona mavzularga («Zulayho» qöşiği, «Hofizning işqiy qöşiqlari» turkumi) murojaat qilib kelgan Ş., safardan qaytgaç, «Hofizning işqiy qöşiqlari — II», R.Tagor şe'rlariga va «Ehtirosli muazzin qöşiqlari» vokal turkumlarini yaratdi («Allohu akbar» deb nomlangan ilk qismida musiqiy oriyentalizmni teranlaştirib, taqlid manbaiga usluban tenglaşişga muyassar bölgan). Kompozitorning şarqona asarlarining eng yetuk namunasi — Jaloliddin Rumiyning «Imşab» («Bu keça») radifli ğazali asosida — yakkaxon xonanda, xor va simfonik orkestr uçun yaratgan «Tun haqidagi qöşiq» nomli 3-simfoniyasi (1914) dir. Ş., şuningdek, «Xagit» (1922), «Qirol Roger» (1926) operalari, «Xarnasi» (1934) baleti, qator diniy asarlar (maşhuri — «Stabat mater»), çolğu konsertlar, önlab kamer turkumlar (ular orasida «Şahrizoda»), bir qança ilmiy maqolalar va «Efeb» romani muallifi. Musiqiy romantizm va impressionizm tamoyillari, Uyğoniş davri musiqa unsurlari hamda milliy folklor janrlaridan ijodiy foydalanib, öziga xos musiqa uslubini yaratgan.
Töxtasin Ğafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИМАНОВСКИЙ Кароль Мацей (1882. 6.10, Тимошовка, Украина — 1937. 29.3, Лозанна) — поляк композитори, пианиночи, мусиқажамоат арбоби, замонавий миллий композиторлик мактаби асосчиси, мусиқий ориентализмнинг йирик намояндаси. Санъаткорлар оиласида туғилиб, болалигидан отаси, сўнг тоғаси (Г.В.Нейгауз)дан фортепиано сабоқларини олган, 8 ёшида илк оммабоп концерт берган. 1901 йилдан Варшавада яшаб, композиция ва назарий фанлардан таълим олган, 1905 йил «Ёш Польша» композиторлари сафига қўшилган. Кейинчалик Австрия ва Германияда таҳсил кўриш жараёни Ш. ижодий услубига салбий (миллийлашиш ўрнига — немислашиш йўсинида) таъсир кўрсатган. Ижодий инқироздан қутулиш мақсадида Жазоир, Тунис ва бошқалар Шарқ мамлакатларига йўл олиб, оммавийдиний маросим куй ва усулларини ёзиб олган. Авваллари ҳам шарқона мавзуларга («Зулайҳо» қўшиғи, «Ҳофизнинг ишқий қўшиқлари» туркуми) мурожаат қилиб келган Ш., сафардан қайтгач, «Ҳофизнинг ишқий қўшиқлари — II», Р.Тагор шеърларига ва «Эҳтиросли муаззин қўшиқлари» вокал туркумларини яратди («Аллоҳу акбар» деб номланган илк қисмида мусиқий ориентализмни теранлаштириб, тақлид манбаига услубан тенглашишга муяссар бўлган). Композиторнинг шарқона асарларининг энг етук намунаси — Жалолиддин Румийнинг «Имшаб» («Бу кеча») радифли ғазали асосида — яккахон хонанда, хор ва симфоник оркестр учун яратган «Тун ҳақидаги қўшиқ» номли 3-симфонияси (1914) дир. Ш., шунингдек, «Хагит» (1922), «Қирол Рогер» (1926) опералари, «Харнаси» (1934) балети, қатор диний асарлар (машҳури — «Стабат матер»), чолғу концертлар, ўнлаб камер туркумлар (улар орасида «Шаҳризода»), бир қанча илмий мақолалар ва «Эфеб» романи муаллифи. Мусиқий романтизм ва импрессионизм тамойиллари, Уйғониш даври мусиқа унсурлари ҳамда миллий фольклор жанрларидан ижодий фойдаланиб, ўзига хос мусиқа услубини яратган.
Тўхтасин Ғафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.