Karotaj
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188-b. — ziyouz.com
Karotaj (frans. carotte — burği kerni; aynan — sabzi) — burği quduqlari va quduqlar atrofidagi toğ jinslarini elektr, radioaktiv (yadrogeofizik), termik, akustik (ultratovuş), magnit, seysmik va b. metodlar yordamida tadqiq qiliş. K.dan geologik kesimlarning tarkibi, qatlamlarning qalinligi va foydali qazilmalarni topişda hamda suvning burği kovakka oqib çiqayotgan joyini, kovakning oğiş burçagi, qatlamlarning yotiş burçagini aniqlaşda foydalaniladi. Konçilik amaliyotiga kirib qolgan K. termini izohlanayotgan tuşunçani yetarliça bermaydi. Ilmiy-texnika adabiyotlarida K. örnida quduqlarni tadqiq qilişning geofizik metodlari, konçilik geofizikasi, burğilaş geofizikasi ham qöllaniladi. Termik metod 1908 y. Boku neft konlarida sinab körildi. 1926 y. Fransiyada yuqori samarali elektrik K. ixtiro qilindi. Çuqur quduqlarni qazişda K. işlari, albatta, birga olib boriladi. K. stansiyasi deb nomlanuvçi köçma avtomatik qurilmada qayd qiluvçi apparatlar, burği kovagiga kerakli pribor va zondlarni kötarib tuşiruvçi mexanizm va yordamçi uskunalar örnatiladi. K. stansiyasi bir vaqtning özida bir neça fizik parametrlarni yozib olişi mumkin. K. paytida kovakka qabul qiluvçi qurilmalar (mas. elektr K.da elektrodlar, magnit K.da kovak magnitometrlari, seysmik K.da seysmopriyomniklar) tuşiriladi. Qurilmalardan olinadigan ma'lumotlar kovak ustidagi maxsus apparatlar yordamida qoğozga yozib boriladi. K. diagrammalari kovak yuqorisidagi ölçanayotgan nuqtagaça hamma parametrlarni egri çiziqlar holatida aks ettiradi. Bu çiziqlar örganilib, kovakning geologik tuzilişi aniqlanadi. Diagrammalarning barça geologik izohlariga ega böliş uçun kompleks metodlardan foydalaniladi. Metodlar toğ jinslari va r-ndagi foydali qazilmalarning fizik xususiyatlari, burğilaşning texnik şaroitlari va geologik vazifalariga qarab tanlanadi. K. eng qulay, arzon va keng tarqalgan geofizik usullardan biri.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРОТАЖ (франц. carotte — бурғи керни; айнан — сабзи) — бурғи қудуқлари ва қудуқлар атрофидаги тоғ жинсларини электр, радиоактив (ядрогеофизик), термик, акустик (ультратовуш), магнит, сейсмик ва б. методлар ёрдамида тадқиқ қилиш. К.дан геологик кесимларнинг таркиби, қатламларнинг қалинлиги ва фойдали қазилмаларни топишда ҳамда сувнинг бурғи ковакка оқиб чиқаётган жойини, ковакнинг оғиш бурчаги, қатламларнинг ётиш бурчагини аниқлашда фойдаланилади. Кончилик амалиётига кириб қолган К. термини изоҳланаётган тушунчани етарлича бермайди. Илмий-техника адабиётларида К. ўрнида қудуқларни тадқиқ қилишнинг геофизик методлари, кончилик геофизикаси, бурғилаш геофизикаси ҳам қўлланилади. Термик метод 1908 й. Боку нефть конларида синаб кўрилди. 1926 й. Францияда юқори самарали электрик К. ихтиро қилинди. Чуқур қудуқларни қазишда К. ишлари, албатта, бирга олиб борилади. К. станцияси деб номланувчи кўчма автоматик қурилмада қайд қилувчи аппаратлар, бурғи ковагига керакли прибор ва зондларни кўтариб туширувчи механизм ва ёрдамчи ускуналар ўрнатилади. К. станцияси бир вақтнинг ўзида бир неча физик параметрларни ёзиб олиши мумкин. К. пайтида ковакка қабул қилувчи қурилмалар (мас. электр К.да электродлар, магнит К.да ковак магнитометрлари, сейсмик К.да сейсмоприёмниклар) туширилади. Қурилмалардан олинадиган маълумотлар ковак устидаги махсус аппаратлар ёрдамида қоғозга ёзиб борилади. К. диаграммалари ковак юқорисидаги ўлчанаётган нуқтагача ҳамма параметрларни эгри чизиқлар ҳолатида акс эттиради. Бу чизиқлар ўрганилиб, ковакнинг геологик тузилиши аниқланади. Диаграммаларнинг барча геологик изоҳларига эга бўлиш учун комплекс методлардан фойдаланилади. Методлар тоғ жинслари ва р-ндаги фойдали қазилмаларнинг физик хусусиятлари, бурғилашнинг техник шароитлари ва геологик вазифаларига қараб танланади. К. энг қулай, арзон ва кенг тарқалган геофизик усуллардан бири.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.