Karpat toğlari

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com

Karpat toğlari - Örta Yevropaning şarqiy qismidagi toğ sistemasi. Vengriya, Çexiya, Slovakiya, Polşa, Ruminiya, Moldaviya va Ukraina hududlarida; Uz. 1500 km. Bratislava ş. yonidan Dunay daryosi vodiysidagi Temir Darvoza (tangi)gaça davom etgan. Qavariq to-moni şim.-şarq va şarqqa qaragan yoy şaklida. Eni şim.-ğarbida qariyb 250 km, örta qismida 120 km, jan.-şarqida 430 km gaça.

K.t. böylama va köndalang vodiylar b-n ajralgan turli yönalişdagi tizmalardan iborat. Orografik jihatdan Ğarbiy, Şarqiy va Jan. qismlarga bölinadi. Ğarbiy Ruminiya toğlari (eng baland çöqqisi — Bixor toği, 1848 m) va Transilvaniya platosi (bal. 600— 800 m) ham K.t. tarkibida. K.t. köp qismining bal. 800-1200 m, eng baland joyi — Baland Tatra toğlaridagi Gerlaxovski-Ştit çöqqisi (2655 m). K.t. yoyining qavariq tomonidagi toğ oldi qismi (kengligi 40—60 km) neogen davrining ğovak jinslaridan, markaziy qismidagi tizmalari kristalli jinslar (granit, gneys) va ohaktoşlardan tuzilgan. K.t. Alp burmalanişi davrida vujudga kelgan. Foydali qazilmalardan neft, yonuvçi gaz, ozokerit, kaliy, toş va oş tuzlari, quriliş materiallari (marmar), şifobaxş mineral suvlar, simob (Zakarpatyeda), polimetall konlari, kömir va qönğir kömir, temir va marganets rudalari, rangli va nodir metall konlari bor. Iqlimi mö'tadil. Yanv.ning örtaça t-rasi şim. va şarqida —5 dan —4° gaça, jan.da —3 dan —2° gaça, toğ tepalarida —9°, —10°. Iyulning örtaça t-rasi toğ etaklarida 17—20°, toğ tepalarida 5—4°. Yillik yoğin K.t.yoyining qavariq tomonida 600-800 mm. Ğarbiy Ruminiya toğlarida 800-1000 mm. Toğ tepalarida 1200-2000 mm. Yoğinning aksari qismi yozda yoğadi. Qor toğ yon bağirlarida 5—7 oy saklanadi. Doimiy muzlik va abadiy qorlar yöq.

K.t. — Yevropadagi eng katta suvayirğiçlardan biri. Visla va Odra daryolari Boltiq dengiziga quyiladi. Köpgina daryolari Dunay va Dnestr havzasiga mansub. Toğ etaklaridagi qad. örmon-daşt va örmonlar örnida boğ va tokzorlar barpo etilgan, ekinzorlar bor. Toğ yon bağirlaridagi toğ-örmon qönğir tuproqli yerlarda dub, qoraqarağay, toğ-podzol tuproqli, yerlarda qarağay örmonlari, toğ tepalarida subalp butazorlari va alp ötloqlari bor. Hayvonlardan tiyin, quyon, ayiq, böri, silovsin, suvsar, buğu, qobon, karqur, boyquş, kakku va b. mavjud. K.t.da aholi, asosan, toğ oldilarida va toğ oralaridagi vodiylarda ziç yaşaydi. Asosiy maşğuloti — dehqonçilik, tokçilik va boğdorçilik. Toğ tepalarida aholi siyrak, çorvaçilik va örmon xöjaligi b-n şuğullanadi. Kurort köp. Turizm, alpinizm rivojlangan. Sportning qişki turlari böyiça musobaqalar ötkazib turiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРПАТ ТОҒЛАРИ - Ўрта Европанинг шарқий қисмидаги тоғ системаси. Венгрия, Чехия, Словакия, Польша, Руминия, Молдавия ва Украина ҳудудларида; Уз. 1500 км. Братислава ш. ёнидан Дунай дарёси водийсидаги Темир Дарвоза (танги)гача давом этган. Қавариқ то-мони шим.-шарқ ва шарққа қараган ёй шаклида. Эни шим.-ғарбида қарийб 250 км, ўрта қисмида 120 км, жан.-шарқида 430 км гача.

К.т. бўйлама ва кўндаланг водийлар б-н ажралган турли йўналишдаги тизмалардан иборат. Орографик жиҳатдан Ғарбий, Шарқий ва Жан. қисмларга бўлинади. Ғарбий Руминия тоғлари (энг баланд чўққиси — Бихор тоғи, 1848 м) ва Трансильвания платоси (бал. 600— 800 м) ҳам К.т. таркибида. К.т. кўп қисмининг бал. 800-1200 м, энг баланд жойи — Баланд Татра тоғларидаги Герлаховски-Штит чўққиси (2655 м). К.т. ёйининг қавариқ томонидаги тоғ олди қисми (кенглиги 40—60 км) неоген даврининг ғовак жинсларидан, марказий қисмидаги тизмалари кристалли жинслар (гранит, гнейс) ва оҳактошлардан тузилган. К.т. Альп бурмаланиши даврида вужудга келган. Фойдали қазилмалардан нефть, ёнувчи газ, озокерит, калий, тош ва ош тузлари, қурилиш материаллари (мармар), шифобахш минерал сувлар, симоб (Закарпатьеда), полиметалл конлари, кўмир ва қўнғир кўмир, темир ва марганец рудалари, рангли ва нодир металл конлари бор. Иқлими мўътадил. Янв.нинг ўртача т-раси шим. ва шарқида —5 дан —4° гача, жан.да —3 дан —2° гача, тоғ тепаларида —9°, —10°. Июлнинг ўртача т-раси тоғ этакларида 17—20°, тоғ тепаларида 5—4°. Йиллик ёғин К.т.ёйининг қавариқ томонида 600-800 мм. Ғарбий Руминия тоғларида 800-1000 мм. Тоғ тепаларида 1200-2000 мм. Ёғиннинг аксари қисми ёзда ёғади. Қор тоғ ён бағирларида 5—7 ой сакланади. Доимий музлик ва абадий қорлар йўқ.

К.т. — Европадаги энг катта сувайирғичлардан бири. Висла ва Одра дарёлари Болтиқ денгизига қуйилади. Кўпгина дарёлари Дунай ва Днестр ҳавзасига мансуб. Тоғ этакларидаги қад. ўрмон-дашт ва ўрмонлар ўрнида боғ ва токзорлар барпо этилган, экинзорлар бор. Тоғ ён бағирларидаги тоғ-ўрмон қўнғир тупроқли ерларда дуб, қорақарағай, тоғ-подзол тупроқли, ерларда қарағай ўрмонлари, тоғ тепаларида субальп бутазорлари ва альп ўтлоқлари бор. Ҳайвонлардан тийин, қуён, айиқ, бўри, силовсин, сувсар, буғу, қобон, карқур, бойқуш, какку ва б. мавжуд. К.т.да аҳоли, асосан, тоғ олдиларида ва тоғ ораларидаги водийларда зич яшайди. Асосий машғулоти — деҳқончилик, токчилик ва боғдорчилик. Тоғ тепаларида аҳоли сийрак, чорвачилик ва ўрмон хўжалиги б-н шуғулланади. Курорт кўп. Туризм, альпинизм ривожланган. Спортнинг қишки турлари бўйича мусобақалар ўтказиб турилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.