Karpat toğlari

Karpat toğlari (Karpatlar) — Markaziy va Janubi-Şarqiy Yevropada yoy şaklida çözilgan toğ tizimi. U Çexiya, Slovakiya, Polşa, Vengriya, Ukraina, Ruminiya, Serbiya va qisman Avstriya hududlaridan ötadi. ÖzME'ga köra, toğlar Bratislava yaqinidan boşlanib, Dunay vodiysidagi Temir Darvoza darasigaça qariyb 1500 km ga çöziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uzunligi böyiça bu Yevropadagi Ural va Skandinaviya toğlaridan keyingi uçinçi toğ tizimidir.12

Rusça Vikipediyaga köra, eramizning 1-asriga oid Rim manbalarida bu atrofda yaşagan karplar degan dak qabilasi tilga olinadi; qabila toğlardan nom olganmi yoki aksinçami — aniq emas. Nom paleobalkan tillariga borib taqalişi, alban tilidagi «qoya» ma'nosidagi söz bilan qardoş bölişi taxmin qilinadi. Antik davr va örta asrlarda Karpatlarning bir qismi Sarmat toğlari deb ham atalgan.

Toğ yoyi Örta Dunay pasttekisligini uç tomondan örab oladi, uning qavariq tomoni şimoli-şarq va şarqqa qaragan. ÖzME'ga köra, toğlarning kengligi şimoli-ğarbda qariyb 250 km, örta qismida 120 km, janubi-şarqda esa 430 km gaça yetadi. Tizim Ğarbiy, Şarqiy va Janubiy Karpatlarga bölinadi; Ğarbiy Ruminiya toğlari va Transilvaniya platosi ham uning tarkibiga kiritiladi.

Toğlarning köp qismi 800–1200 m balandlikda. Eng baland nuqta — Slovakiyadagi Baland Tatra toğlarida joylaşgan Gerlaxovski-Ştit çöqqisi (2655 m). Rusça Vikipediyaga köra, Ukraina Karpatlarining eng baland çöqqisi — Goverla (2061 m).

Karpatlar Alp burmalanişi davrida hosil bölgan. Yoyning taşqi qismi neogen davrining yumşoq çökindi jinslaridan, markaziy tizmalari granit, gneys kabi kristall jinslar va ohaktoşdan tuzilgan, içki qismida esa vulkanik massivlar uçraydi. ÖzME'ga köra, toğlarda neft, yonuvçi gaz, ozokerit, kaliy va oş tuzi, marmar, simob, polimetall, kömir, temir va marganets rudalari, şifobaxş mineral suvlar bor.

Iqlimi mö'tadil. ÖzME'ga köra, yanvarda toğ etaklarida harorat −5 dan −2 °C gaça, çöqqilarda −10 °C atrofida; iyulda etaklarda 17–20 °C, tepalarda 4–5 °C. Yillik yoğin toğ etaklarida 600–800 mm, baland qismlarda 1200–2000 mm ga yetadi va asosan yozda yoğadi. Qor qoplami yon bağirlarda 5–7 oy saqlanadi, ammo doimiy muzliklar yöq.

Karpatlar Yevropaning muhim suvayirğiçlaridan biri: Visla va Odra Boltiq dengiziga oqadi, köp daryolar esa Dunay va Dnestr havzasiga tegişli.

Toğ etaklaridagi qadimgi örmon-daştlar örnida hozir boğlar, tokzorlar va ekinzorlar bor. Yuqoriroqda eman va qoraqarağay, undan tepada qarağay örmonlari, eng yuqorida subalp butazorlari va alp ötloqlari tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Karpatlar Yevropadagi qönğir ayiq, böri, silovsin va serna kabi hayvonlarning eng yirik populyatsiyalari yaşaydigan makon bölib, Yevropa ösimlik turlarining uçdan biridan köproği şu yerda uçraydi. Ruminiyadagi Janubiy Karpatlar Yevropadagi eng katta yaxlit örmon massivlaridan biri hisoblanadi.

Aholi asosan toğ oldi hududlari va toğ oraliğidagi vodiylarda ziç yaşaydi, dehqonçilik, tokçilik va boğdorçilik bilan şuğullanadi. Baland qismlarda aholi siyrak, çorvaçilik va örmon xöjaligi asosiy maşğulotdir. Rusça Vikipediyaga köra, Karpatlar tarixan yozgi yaylov sifatida foydalanilgan. Bugungi kunda toğlarda köplab kurortlar, milliy boğlar va qöriqxonalar bor, turizm va qişki sport turlari rivojlangan.