Kasallik

Kasallik KASALLIK, betoblik, xastal i k — organizmga taşqi yoki içki muhitning zararli omillari ta'sir etganda röy beradigan patologik jarayon. K. haqidagi tuşunça tibbiyot tarixida özgarib bordi. K.ning paydo bölişida taşqi muhit omillari yetakçi rol öynaydi, çunki ular organizmga bevosita ta'sir etiş b-n birga uning içki xususiyatlarini ham özgartira oladi, bu özgarişlar nasldan-naslga ötib, unda K.ni yuzaga keltirişi mumkin. K., köpinça, haddan taşqari kuçli ta'sirotlar, turli mikroorganizmlar, zaharlar ta'sirida vujudga keladi. Bunda organizmning taşqi muhitga moslaşuvi susayib, uning muhit b-n özaro muvozanati bu-ziladi. Organizmning rivojlaniş nuqsonlari yoki irsiy kamçiliklar ham K.ka sabab böliş mumkin. Mas, muayyan kasalliklar, xususan, allergik kasalliklarga ba'zan tuğilişdan moyillik böladi (q. Allergiya). K. paydo qiladigan agent organizmga ta'sir etib, uni zararlantiradi, ayni çoğda bu agent organizmning himoya çoralari va moslaniş reaksiyalari safarbar bölişiga olib keladi. Demak, K., odatda, bir-biriga aloqador ikki jarayonning — zararlaniş va unga qarşi himoyalaniş jarayonining birga kelişi b-n ifodalanadi.

Har bir K. umuman butun organizm hayot faoliyatining buzilişiga olib keladi, lekin köpgina K.larda dardning badandagi örni, şuningdek, ma'lum bir a'zo yoki sistemaning köproq zararlanganini körsatadigan belgilar aniq körinib turadi. Mac, me'dada yara borligi butun organizmning umumiy kasalligi — yara kasalliginit mahalliy belgisi bölişi mumkin, yara kasalligi köpinça nerv sistemasi funksiyasining jismoniy yoki aqliy işda haddan taşqari zöriqişi, noxuş xrdisalarni boşdan keçiriş tufayli buzilişidan kelib çiqadi. Aksinça, faqat ma'lum bir joyni şikastlaydigan har qanday ta'sirot, albatta, qanday bölmasin umumiy hodisalarga sabab böladi. Mac, badanning biror joyiga çipqon çiqsa, odam isitmalab, lanj bölib yurişi, iştahasi yöqolişi ma'lum va h.k.

K.ning paydo böliş sabablari juda xilma-xil. U bitta omilning ta'siridan yoki bir qança şaroitlarning birga qöşilişidan kelib çiqişi mumkin. Mas, infeksion va parazitar K.lar organizmga ma'lum bir turdagi mikroorganizmlar va parazitlar ta'siridan, boşqalari esa bir qança sabablarning birgalaşib ta'sir etişidan kelib çiqadi (me'da şilliq qavatining yalliğlanişi — gastrit, odatda, tartibsiz ovqatlaniş, kundalik rejimga rioya qilmaslik, çekiş, içkilik içiş, şuningdek, boşqa a'zolarning K.lari oqibatida paydo böladi). K.ni aniqlaşda uning vujudga keliş sabablari (etiologiyasi), kasallik jarayonining rivojlaniş mexanizmi (patogenezi), klinik körinişi (belgilari yoki simptomlari) va h. k.larga alohida ahamiyat beriş talab etiladi. K.ning sodir bölişi va ötişida organizmning himoya kuçlari va moslaniş imkoniyatlari hal qiluvçi rol öynaydi.

K.ning ötkir, örtaça ötkir va surunkali xillari böladi. K.ning ötişida 4 bosqiç yoki davr: yaşirin (latent), prodromal (dastlabki), avj oliş va tuzaliş davri tafovut qilinadi. Birok, köpgina K.larning avj olişi va ötişida bunday davrlarni röyirost ajratib bölmaydi.

K.ning yaşirin davri (infeksion K.larda bu davr inkubatsion davr deb ataladi) zararlovçi agent ta'sir etgandan boşlab to dardning dastlabki belgilari paydo bölgunça davom etadi; bu davr bir neça lahzadan (şikastlanişda) bir neça yilgaça bölişi mumkin.

Prodromal davr K.ning ilk belgilari paydo bölgandan boşlab to u röyirost avj olgunça ötadigan vaqtni öz içiga oladi. Bu davrda, odatda, talaygina K.larga xos bölgan boş oğriği, qaltiraş, isitmalaş, lanj böliş va b. boşlanadi. Xullas, bu davrda odamning dardga çalingani aniq böladi-yu, lekin qanday K. b-n oğriganligini bilib bölmaydi. K.ka aniq taşhis qöyiş uçun xarakterli bölgan belgilar köpinça bu davrning oxirida, K. rasmana avj olgan paytda közga taşlanadi, lekin ayrim hollarda bular notayin böladi (K.ning bilinmaydigan şakli) yoki unça avjiga çiqmasdan yöqolib ketadi (K.ning abortiv şakli). Biroq, K. juda tipik bölib ötayotgan hollarda ham biror asorat yoki boşqa bir dard qöşilib qolişidan u boşqaça tus oladi. K.ning tugaşi, ya'ni oxirgi tuzaliş davri birdan boşlanişi yoki asta-sekin ötişi mumkin. Ayni vaqtda odam butunlay soğayib ketadi yoki biror a'zosida K.dan ançagaça yöqolmaydigan asorat qoladi; ba'zan K. butunlay yöqolmasdan, vaqt-vaqti b-n qözib turadigan surunkali xilga aylanadi. K.ning asorat qoldirmay, esonomon ötib ketişi köpinça unga qarşi öz vaqtida davo qiliş hamda vraçning hamma buyurganlarini bekamu köst bajarişga boğliq.

Şuning uçun odam özini andek nosoğ sezganida darhol vraçga borişi kerak. Zamonaviy tibbiyot bemor ahvoliga juda jiddiy qarab, uni kompleks tarzda tekşiradi; K.ning kelib çiqiş sabablari va şaroitlari, avj olib boriş mexanizmlari, qanday belgilar b-n ötişi, organizmning K.ka qarşi qanday kuraşişi, himoya va moslaşuv reaksiyalarining qonuniyatlarini örganadi; olingan natijalarga qarab, K.ni aniklaş, davolaş va uning oldini oliş usullarini işlab çiqadi. Har bir bemorga individual, ya'ni kasalligining xili, organizmning holati va b. köpgina xususiyatlarga qarab davo qilinadi.