Kaşfiyot
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Kaşfiyot — izlaniş, tekşiriş, i. t. natijasida, ba'zan esa tasodifan topilgan, yaratilgan ilmiy yangilik. Unga tabiat hodisalari va jamiyat qonuniyatlarini ongli ravişda ilmiy idrok qiliş natijasida erişiladi. K. tufayli moddiy dunyoning ilgari insoniyatga ma'lum bölmagan obyektiv qonuniyatlari, xossalari va hodisalari ma'lum böladi. K. insoniyatning biliş jarayoni darajasini tubdan özgartiradi. K. fan-texnika inqilobining asosini taşkil etadi, fan va texnika taraqqiyotiga tubdan yangi yönalişlarni baxş etadi. Inson bosib ötgan tarixiy jarayonda juda köp K.lar qilindi. K. b-n ixtironi bir-biridan farqlay biliş kerak. K. natijasida muayyan qonuniyatlar yaratiladi, ixtiro natijasida esa muhim yangiliklar yaratilişi mumkin. Mac, Arximedning suv çiqariş vinti öta yangilik bölsa ham u ixtiro hisoblanadi, I. Nyutonning butun olam tortişiş qonuni esa olamşumul K.dir. Hatto içki yonuv dvigatelining yaratilişi ham ixtiro, lekin N.Kopernikning Yerning öz öqi atrofida va sayyoralar (şu jumladan, Yer)ning Quyoş atrofida aylanişi töğrisidagi ğoyasi — olamşumul K. Avtomobil va samolyotning yaratilişini ham ilmga, tabiat krnuniyatlariga asoslangan ixtiro deyiş mumkin. Lekin Galileo Galileyning quşlarning uçişiga taqlid qilib samolyotning uçiş sxemasini yaratişi K. hisoblanadi. Beruniy, Ibn Sto, Uluğbek yaratgan qonuniyatlar ham K.lar jumlasiga kiritiladi.
Har qanday ixtiro ham K. böla olmaydi, lekin ixtiro K.ga suyangan holda qilinadi. Atom va vodorod bombalarining kaşf qilinişini K. jumlasiga kiritiş mumkin, biroq, raketalarni yasaş ixtiro hisoblanadi (yana q. Ixtiroçilik).
K. ham, ixtiro xam qonunçilikda muhofazalanadi. Ilmiy K.lar va ixtirolarni röyxatga oliş, mualliflik huquqini qonunlarda mustahkamlab qöyiş davlat tizimi mavjud. Özbekistonda K. va ixtirolarni muhofazalaş işlari b-n ÖzR Davlat patent idorasi şuğullanadi (q. Ixtiroçilik huquqi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАШФИЁТ — изланиш, текшириш, и. т. натижасида, баъзан эса тасодифан топилган, яратилган илмий янгилик. Унга табиат ҳодисалари ва жамият қонуниятларини онгли равишда илмий идрок қилиш натижасида эришилади. К. туфайли моддий дунёнинг илгари инсониятга маълум бўлмаган объектив қонуниятлари, хоссалари ва ҳодисалари маълум бўлади. К. инсониятнинг билиш жараёни даражасини тубдан ўзгартиради. К. фан-техника инқилобининг асосини ташкил этади, фан ва техника тараққиётига тубдан янги йўналишларни бахш этади. Инсон босиб ўтган тарихий жараёнда жуда кўп К.лар қилинди. К. б-н ихтирони бир-биридан фарқлай билиш керак. К. натижасида муайян қонуниятлар яратилади, ихтиро натижасида эса муҳим янгиликлар яратилиши мумкин. Mac, Архимеднинг сув чиқариш винти ўта янгилик бўлса ҳам у ихтиро ҳисобланади, И. Ньютоннинг бутун олам тортишиш қонуни эса оламшумул К.дир. Ҳатто ички ёнув двигателининг яратилиши ҳам ихтиро, лекин Н.Коперникнинг Ернинг ўз ўқи атрофида ва сайёралар (шу жумладан, Ер)нинг Қуёш атрофида айланиши тўғрисидаги ғояси — оламшумул К. Автомобиль ва самолётнинг яратилишини ҳам илмга, табиат крнуниятларига асосланган ихтиро дейиш мумкин. Лекин Галилео Галилейнинг қушларнинг учишига тақлид қилиб самолётнинг учиш схемасини яратиши К. ҳисобланади. Беруний, Ибн Сто, Улуғбек яратган қонуниятлар ҳам К.лар жумласига киритилади.
Ҳар қандай ихтиро ҳам К. бўла олмайди, лекин ихтиро К.га суянган ҳолда қилинади. Атом ва водород бомбаларининг кашф қилинишини К. жумласига киритиш мумкин, бироқ, ракеталарни ясаш ихтиро ҳисобланади (яна қ. Ихтирочилик).
К. ҳам, ихтиро хам қонунчиликда муҳофазаланади. Илмий К.лар ва ихтироларни рўйхатга олиш, муаллифлик ҳуқуқини қонунларда мустаҳкамлаб қўйиш давлат тизими мавжуд. Ўзбекистонда К. ва ихтироларни муҳофазалаш ишлари б-н ЎзР Давлат патент идораси шуғулланади (қ. Ихтирочилик ҳуқуқи).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.