Kaştadözlik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263–265-b. — ziyouz.com
Kaştadözlik KAŞTADÖZLIK, kaştaçilik -kaşta tikiş kasbi, amaliy san'atning qad. sohalaridan biri. Arxeologik topilmalar K.ning deyarli barça xalklarda qad. ligini, iqlim, tabiiy şaroit, mu\it b-n boğliq holda har bir xalqning madaniyati, san'ati, kasb-hunar turlari b-n birga, ularning ta'sirida rivoj topganini körsatadi. K.ning paydo bölişi teridan qilingan kiyimlarda boğlam va çoklarning yuzaga kelişi b-n boğliq. Davrlar davomida toşdan suyak bigizlarga, undan metall bigizlarga ötiş b-n, şuningdek, töqiş, mato töqiş, böyaş va b. işlar b-n boğliq. K. taraqqiyotini Qad. Osiyo, Yevropa, Amerika madaniy yodgorliklari, adabiy manbalardagi kaştalar tasvirida, şuningdek, saqlanib qolgan K. namunalarida kuzatiş mumkin. K. mahsulotlarining eng qad. nusxalari saqlanmagan. K. rivojlangan xalqlarda unga tasviriy san'atning ta'siri katta bölgan. Mac, 11-a.ga oid ingliz kaştalarida jang lavhalari aks ettirilgan. 12-a.ga mansub rus kaştalarida Vizantiya ikona san'atining ta'siri közga taşlanadi. Xitoyda 14-a.dan «syuxua» (ignali tasvir) nomi b-n maşhur bölgan kaştali namoyonlar uslub jihatdan şoyiga tuş b-n işlangan manzara janriga yaqin.
Yevropada K. Uyğoniş davrida yuqori poğonaga kötarildi. Davrning buyuk rassomlari (mas, Perujino, Bottiçelli va b.) kaştaduzlar uçun andazalar tayyorlab berişgan, bu esa kaştalarning badiiyligini oşirgan. K.da qimmatbaho toşlardan ham foydalanilgan, ip, jun, ipak, zar va kumuş suvi berilgan iplar işlatilgan. 18-a. da Yevropada aslzodalar kiyimini bezaşda kaştalardan foydalanib tayyorlangan K. buyumlari keng tarqalgan.
19-a.ning 2-yarmida kaşta tikiş maşinasi ixtiro etilgaç, sanoati rivoj topgan mamlakatlarda K. korxonalari vujudga kela boşladi, i.ç.ni yölga qöyilişi an'anaviy K.ni inqirozga uçratdi. K. dagi mavjud an'analar susayib ketdi, arzon baho maşina kaştalari katta maxrrat va köp mehnat talab qiladigan qöl kaştalarini siqib çiqardi. Lekin bir qança mamlakatlarda maşina kaştasi b-n bir qatorda qölda kaşta tikişga alohida e'tibor berilmoqda, kaştadözlarning işlari muzeylarni, jamoat binolarini bezamokda.
Örta Osiyoda K. mahsulotlarining qad. xillari deyarli saqlanmagan. Muzeylardagi palak, sözana, çoyşab, kirpeç, zardevor singari badiiy buyumlar va kaştali kiyimlar faqat 19-a.ga mansub.
14—15-a.larga oid kitoblardagi miniatyuralar K.ning bu yerda qadimdan keng rivojlanganini körsatadi. Jumladan, Amir Temur saroyida yaşagan ispan elçisi Rui Gonzales de Klavixo öz esdaliklarida saroyda kaşta bezaklarini tomoşa qilganini yozgan. Behzod «Zafarnoma» qölyozmasiga işlagan «Temur taxtda» miniatyurasida (1467) kaştali çodirni xam aks ettirgan.
Örta Osiyoda, ayniqsa, özbek, turkman, tojik ayollari urtasida K. keng tarqalgan. Kiyimlar oilada tayyorlangan, badiiy buyumlar (sözana, kirpeç, dorpeç, çoyşab, oynaxalta, çoyxalta va b.)ning asosiy qismlari har bir xonadonning özida tayyorlangan.
Kaşta çoklari, kaşta tikiş va uslublarining turli-tumanligi özbek kaştadözlarining katta san'atidan dalolat beradi. Mas, Nurota, Buxoro, Samarqand K. mahsulotlari köproq yörma çok b-n, Şahrisabzda yörma, kandaxayol, iroqi, Toşkentda esa köproq bosma çok b-n tikilgan. Ijtimoiy hayotda röy bergan özgarişlar K. an'analariga, mahsulotning turlariga ta'sir körsatgan. Mac, hozir böğjoma, dorpeç, oynaxalta kabi aşyolar öz ahamiyatini yöqotdi, paranji, kaltaça kabi kiyimlarni faqat muzeylardagina uçratiş mumkin. Döppi, sumka, nimça, kavuş, kirpeç, sözana kabi badiiy buyum va aşyolar zamonaviy did b-n bezatilmokda, şakl va badiiy bezaklarida katta özgarişlar röy berdi. Özbek kaştadözlari buyum bezaklarida amaliy bezak san'atining boşqa turlaridagi naqşlardan andaza olganlar, kaştalarda ösimliksimon tasvirlar, şox, gulband, guldastalar köp uçraydi. Naqş mujassamotida asosiy bezak matoning örtasida bölib, hoşiyalar qöşimça bezak hisoblanadi. Lekin hoşiya bezagi mahorat b-n işlangan kaştalar ham köp. Gançkorlik, yoğoç öymakorligi, kandakorlik, naqqoşlikda uçraydigan islimiy gul (naqş) lar K.da ham köp uçraşi çizmakaş (naqqoş)lar amaliy bezak san'atining turli sohalariga çizma (naqş)lar tayyorlaganini körsatadi. K.da çizmakaşlar yaratgan naqş(gul)lar asosida kaştadözlar badiiy buyum yaratadilar. K.da işlatiladigan asosiy iş qurollari: igna, ilmoqli igna, ilmoqli bigiz, angişvona, çambarak va b.; keng tarqalgan çok turlari: bosma, kandaxayol, çindaxayol, xomdözi, yurma, iroqi popur, ilmoq, baxya va b. (yana q. Çok).
Q.: Çok
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАШТАДЎЗЛИК, каштачилик -кашта тикиш касби, амалий санъатнинг қад. соҳаларидан бири. Археологик топилмалар К.нинг деярли барча халкларда қад. лигини, иқлим, табиий шароит, му\ит б-н боғлиқ ҳолда ҳар бир халқнинг маданияти, санъати, касб-ҳунар турлари б-н бирга, уларнинг таъсирида ривож топганини кўрсатади. К.нинг пайдо бўлиши теридан қилинган кийимларда боғлам ва чокларнинг юзага келиши б-н боғлиқ. Даврлар давомида тошдан суяк бигизларга, ундан металл бигизларга ўтиш б-н, шунингдек, тўқиш, мато тўқиш, бўяш ва б. ишлар б-н боғлиқ. К. тараққиётини Қад. Осиё, Европа, Америка маданий ёдгорликлари, адабий манбалардаги кашталар тасвирида, шунингдек, сақланиб қолган К. намуналарида кузатиш мумкин. К. маҳсулотларининг энг қад. нусхалари сақланмаган. К. ривожланган халқларда унга тасвирий санъатнинг таъсири катта бўлган. Mac, 11-а.га оид инглиз кашталарида жанг лавҳалари акс эттирилган. 12-а.га мансуб рус кашталарида Византия икона санъатининг таъсири кўзга ташланади. Хитойда 14-а.дан «сюхуа» (игнали тасвир) номи б-н машҳур бўлган каштали намоёнлар услуб жиҳатдан шойига тушь б-н ишланган манзара жанрига яқин.
Европада К. Уйғониш даврида юқори поғонага кўтарилди. Даврнинг буюк рассомлари (мас, Перужино, Боттичелли ва б.) каштадузлар учун андазалар тайёрлаб беришган, бу эса кашталарнинг бадиийлигини оширган. К.да қимматбаҳо тошлардан ҳам фойдаланилган, ип, жун, ипак, зар ва кумуш суви берилган иплар ишлатилган. 18-а. да Европада аслзодалар кийимини безашда кашталардан фойдаланиб тайёрланган К. буюмлари кенг тарқалган.
19-а.нинг 2-ярмида кашта тикиш машинаси ихтиро этилгач, саноати ривож топган мамлакатларда К. корхоналари вужудга кела бошлади, и.ч.ни йўлга қўйилиши анъанавий К.ни инқирозга учратди. К. даги мавжуд анъаналар сусайиб кетди, арзон баҳо машина кашталари катта махррат ва кўп меҳнат талаб қиладиган қўл кашталарини сиқиб чиқарди. Лекин бир қанча мамлакатларда машина каштаси б-н бир қаторда қўлда кашта тикишга алоҳида эътибор берилмоқда, каштадўзларнинг ишлари музейларни, жамоат биноларини безамокда.
Ўрта Осиёда К. маҳсулотларининг қад. хиллари деярли сақланмаган. Музейлардаги палак, сўзана, чойшаб, кирпеч, зардевор сингари бадиий буюмлар ва каштали кийимлар фақат 19-а.га мансуб.
14—15-а.ларга оид китоблардаги миниатюралар К.нинг бу ерда қадимдан кенг ривожланганини кўрсатади. Жумладан, Амир Темур саройида яшаган испан элчиси Руи Гонзалес де Клавихо ўз эсдаликларида саройда кашта безакларини томоша қилганини ёзган. Беҳзод «Зафарнома» қўлёзмасига ишлаган «Темур тахтда» миниатюрасида (1467) каштали чодирни хам акс эттирган.
Ўрта Осиёда, айниқса, ўзбек, туркман, тожик аёллари уртасида К. кенг тарқалган. Кийимлар оилада тайёрланган, бадиий буюмлар (сўзана, кирпеч, дорпеч, чойшаб, ойнахалта, чойхалта ва б.)нинг асосий қисмлари ҳар бир хонадоннинг ўзида тайёрланган.
Кашта чоклари, кашта тикиш ва услубларининг турли-туманлиги ўзбек каштадўзларининг катта санъатидан далолат беради. Мас, Нурота, Бухоро, Самарқанд К. маҳсулотлари кўпроқ йўрма чок б-н, Шаҳрисабзда йўрма, кандахаёл, ироқи, Тошкентда эса кўпроқ босма чок б-н тикилган. Ижтимоий ҳаётда рўй берган ўзгаришлар К. анъаналарига, маҳсулотнинг турларига таъсир кўрсатган. Mac, ҳозир бўғжома, дорпеч, ойнахалта каби ашёлар ўз аҳамиятини йўқотди, паранжи, калтача каби кийимларни фақат музейлардагина учратиш мумкин. Дўппи, сумка, нимча, кавуш, кирпеч, сўзана каби бадиий буюм ва ашёлар замонавий дид б-н безатилмокда, шакл ва бадиий безакларида катта ўзгаришлар рўй берди. Ўзбек каштадўзлари буюм безакларида амалий безак санъатининг бошқа турларидаги нақшлардан андаза олганлар, кашталарда ўсимликсимон тасвирлар, шох, гулбанд, гулдасталар кўп учрайди. Нақш мужассамотида асосий безак матонинг ўртасида бўлиб, ҳошиялар қўшимча безак ҳисобланади. Лекин ҳошия безаги маҳорат б-н ишланган кашталар ҳам кўп. Ганчкорлик, ёғоч ўймакорлиги, кандакорлик, наққошликда учрайдиган ислимий гул (нақш) лар К.да ҳам кўп учраши чизмакаш (наққош)лар амалий безак санъатининг турли соҳаларига чизма (нақш)лар тайёрлаганини кўрсатади. К.да чизмакашлар яратган нақш(гул)лар асосида каштадўзлар бадиий буюм яратадилар. К.да ишлатиладиган асосий иш қуроллари: игна, илмоқли игна, илмоқли бигиз, ангишвона, чамбарак ва б.; кенг тарқалган чок турлари: босма, кандахаёл, чиндахаёл, хомдўзи, йурма, ироқи попур, илмоқ, бахя ва б. (яна қ. Чок).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.