Kaskad
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–214-b. — ziyouz.com
Kaskad (frans. cascade) — 1) bir neça poğonaga urilib tuşadigan tabiiy yoki sun'iy şalola. Sun'iy K. istirohat boğlarida har xil sathdagi suv havzalari va poğonama-poğona supaçalar tarzida quriladi (yana q. Şarşara); 2) sirkda qiziqçilarning akrobatik tarzda birin-ketin «yiqiliş» usullari; 3) operettada qöşiq jörligida ijro etiladigan jöşqin raqs; 4) gidroelektr stansiyalari kaskadi — bitta daryo oqimi böyiça yoki bir suv havzasiga birin-ketin, bosqiçma-bosqiç quriladigan va suv xöjaligi maromi hammasi uçun umumiy hisoblanadigan gidroelektr st-ya (GES) lar majmui (q. GES kaskadi); 5) elektr maşinalari kaskadi — bir-biri b-n mexanik va elektrik tarzda yoki faqat elektrik jihatdan boğlangan ikki yoki bundan köp elektr maşinalardan iborat qurilma. Özgarmas quvvatli va özgarmas momentli bölişi mumkin. Birinçisida qöşimça maşinalardan biri asosiy maşina (dvigatel) öqiga mexanik tarzda biriktiriladi. Ikkinçisida mexanik biriktiruv bölmaydi, balki qöşimça maşinalardan biri örniga ikkita elektr maşina ulanadi. K. elektr dvigatellarning aylaniş çastotasini ravon va tejamli rostlab turişga imkon beradi; 6) transformatorlar kaskadi — ketma-ket ulangan ikki yoki undan köp elektr transformatorlar majmui. Yuqori kuçlanişli özgaruvçan tokni özgartiriş yoki undan foydalaniş uçun möljallanadi. Bunday K.da transformatorlarni poğonali uyğotiş usuli qöllaniladi. Bunda har qaysi navbatdagi transformator özidan oldingi transformatorning kuçaytiruvçi çulğamidan uyğotiladi. Kuçlanişi 1,5—2 MB gaça bölgan K.da 4 tadan 8 tagaça transformator bölişi mumkin; 7) kuçaytiriş kaskadi —tarkibida kuçaytiriş elementi, nagruzka zanjiri, oldingi yoki ketingi K. b-n boğlaniş zanjiri bölgan radiotexnika qurilmasi. Kuçaytiriş elementi sifatida yarimötkazgiçli (tranzistor, tunnelli diod) va elektrvakuumli elektron asboblar (qabul qilişkuçaytiriş lampalari, klistron) qöllaniladi. Bunday K. kirişiga berilgan signal uning çiqişida (nagruzka zanjirida) kuçayib boradi. Kiriş kuçlanişi (tok, quvvat)ning çiqiş kuçlanişiga nisbatan K.ning kuçlaniş (tok, quvvat) böyiça kuçaytiriş koeffitsiyenti deb ataladi.
Q.: Ges kaskadi, Şarşara
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАСКАД (франц. cascade) — 1) бир неча поғонага урилиб тушадиган табиий ёки сунъий шалола. Сунъий К. истироҳат боғларида ҳар хил сатҳдаги сув ҳавзалари ва поғонама-поғона супачалар тарзида қурилади (яна қ. Шаршара); 2) циркда қизиқчиларнинг акробатик тарзда бирин-кетин «йиқилиш» усуллари; 3) опереттада қўшиқ жўрлигида ижро этиладиган жўшқин рақс; 4) гидроэлектр станциялари каскади — битта дарё оқими бўйича ёки бир сув ҳавзасига бирин-кетин, босқичма-босқич қуриладиган ва сув хўжалиги мароми ҳаммаси учун умумий ҳисобланадиган гидроэлектр ст-я (ГЭС) лар мажмуи (қ. ГЭС каскади); 5) электр машиналари каскади — бир-бири б-н механик ва электрик тарзда ёки фақат электрик жиҳатдан боғланган икки ёки бундан кўп электр машиналардан иборат қурилма. Ўзгармас қувватли ва ўзгармас моментли бўлиши мумкин. Биринчисида қўшимча машиналардан бири асосий машина (двигатель) ўқига механик тарзда бириктирилади. Иккинчисида механик бириктирув бўлмайди, балки қўшимча машиналардан бири ўрнига иккита электр машина уланади. К. электр двигателларнинг айланиш частотасини равон ва тежамли ростлаб туришга имкон беради; 6) трансформаторлар каскади — кетма-кет уланган икки ёки ундан кўп электр трансформаторлар мажмуи. Юқори кучланишли ўзгарувчан токни ўзгартириш ёки ундан фойдаланиш учун мўлжалланади. Бундай К.да трансформаторларни поғонали уйғотиш усули қўлланилади. Бунда ҳар қайси навбатдаги трансформатор ўзидан олдинги трансформаторнинг кучайтирувчи чулғамидан уйғотилади. Кучланиши 1,5—2 MB гача бўлган К.да 4 тадан 8 тагача трансформатор бўлиши мумкин; 7) кучайтириш каскади —таркибида кучайтириш элементи, нагрузка занжири, олдинги ёки кетинги К. б-н боғланиш занжири бўлган радиотехника қурилмаси. Кучайтириш элементи сифатида яримўтказгичли (транзистор, туннелли диод) ва электрвакуумли электрон асбоблар (қабул қилишкучайтириш лампалари, клистрон) қўлланилади. Бундай К. киришига берилган сигнал унинг чиқишида (нагрузка занжирида) кучайиб боради. Кириш кучланиши (ток, қувват)нинг чиқиш кучланишига нисбатан К.нинг кучланиш (ток, қувват) бўйича кучайтириш коэффициенти деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.