Kassiterit
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 219-b. — ziyouz.com
Kassiterit (yun. kassiteros — qalay), qalaytoş —oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SnO2. Tarkibida Fe2O3 (13% gaça), Ta2O3, Nb2O3 (9% gaça) va h.k. qöşimçalari bor. Qalayning mikdori 78,6%. Tetragonal singoniyali. Dipiramidal, ustunsimon, ninasimon kristallar va donador agregatlar holida uçraydi. Rangi qönğirdan qoragaça, ba'zan sariq, qizğiş. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 6—7. Ziçligi 6—7 g/sm3. Köpinça qönğir, ba'zan jigarrang, olmosdek yaltiraydi. Gidrotermal, greyzen, pegmatit va soçma konlari ma'lum. K. konlari, odatda, nordon intruziv toğ jinslari (granit) b-n boğliq. Hosil bölişi magmatikdan gipergengaça. K.ning eng istiqbolli sanoatbop töplamlari gidrotermal kvarskassiterit va sulfid kassiteritli yertomirlarda uçraydi. K. Özbekistonda 20-a.ning 30-y.larida topilgan, hoz. bir neça turi ma'lum. K. konlari Oltintoğ, Turkiston, Qoratepa, Zirabuloq - Ziyovuddin, Sultonuvays toği, Hisor toğlarida bor. Xorijda K. konlari RF (Primorye), Ukraina, Malayziya, Tailand, Indoneziya, Xitoy, Boliviya, Nigeriya va b. joylarda aniqlangan. K. — qalayning asosiy rudasi. Ayni vaqtda konsentratdan Nb, Ta kabi noyob metallar ham ajratib olinadi. Oltintoğ K. rentgenogrammasi dunyoda qabul qilingan Aniqlagiç (Mixeyev, 1957)da etalon sifatida qabul qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАССИТЕРИТ (юн. kassiteros — қалай), қалайтош —оксидлар синфига мансуб минерал. Кимёвий формуласи SnO2. Таркибида Fe2O3 (13% гача), Та2О3, Nb2O3 (9% гача) ва ҳ.к. қўшимчалари бор. Қалайнинг микдори 78,6%. Тетрагонал сингонияли. Дипирамидал, устунсимон, нинасимон кристаллар ва донадор агрегатлар ҳолида учрайди. Ранги қўнғирдан қорагача, баъзан сариқ, қизғиш. Олмоссимон ялтироқ. Қаттиқлиги 6—7. Зичлиги 6—7 г/см3. Кўпинча қўнғир, баъзан жигарранг, олмосдек ялтирайди. Гидротермал, грейзен, пегматит ва сочма конлари маълум. К. конлари, одатда, нордон интрузив тоғ жинслари (гранит) б-н боғлиқ. Ҳосил бўлиши магматикдан гипергенгача. К.нинг энг истиқболли саноатбоп тўпламлари гидротермал кварцкасситерит ва сульфид касситеритли ертомирларда учрайди. К. Ўзбекистонда 20-а.нинг 30-й.ларида топилган, ҳоз. бир неча тури маълум. К. конлари Олтинтоғ, Туркистон, Қоратепа, Зирабулоқ - Зиёвуддин, Султонувайс тоғи, Ҳисор тоғларида бор. Хорижда К. конлари РФ (Приморье), Украина, Малайзия, Таиланд, Индонезия, Хитой, Боливия, Нигерия ва б. жойларда аниқланган. К. — қалайнинг асосий рудаси. Айни вақтда концентратдан Nb, Та каби ноёб металлар ҳам ажратиб олинади. Олтинтоғ К. рентгенограммаси дунёда қабул қилинган Аниқлагич (Михеев, 1957)да эталон сифатида қабул қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.