Kassiterit

Kassiterit (yunonça kassiteros — «qalay»), qalaytoş — oksidlar sinfiga mansub mineral, qalay dioksidi (SnO2). Bu qalay olinadigan asosiy ruda bölib, Inglizça Vikipediyaga köra, qadimdan bugungaça qalayning eng muhim manbai bölib kelmoqda; şuningdek, u yarimötkazgiç xossasiga ega.12

ÖzME'ga köra, kassiterit tarkibida qalay miqdori 78,6 foizni taşkil etadi; Rusça Vikipediya nazariy miqdorni 78,62 foiz deb beradi. Mineralda temir oksidi (13 foizgaça), tantal va niobiy oksidlari (9 foizgaça) kabi qöşimçalar uçraydi. U tetragonal singoniyada kristallanadi va dipiramidal, ustunsimon yoki ninasimon kristallar, şuningdek, donador agregatlar holida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, kassiteritda egizak kristallar juda köp: ular 60 gradusga yaqin burçak hosil qilib «tirsak» şaklini oladi, buyraksimon tuzilişli xili esa «yoğoç qalay» deb ataladi.

Rangi odatda qönğirdan qoragaça, ba'zan sariq yoki qizğiş böladi, olmossimon yaltiraydi. Qattiqligi Moos şkalasi böyiça 6—7, ziçligi esa 6—7 g/sm³ atrofida. Odatda xira, ammo yupqa kristallari yoruğlikni ötkazadi; sifatli kristallari qimmatbaho toş va kolleksiya namunasi sifatida qadrlanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, nom qadimda Zagros toğlarida yaşagan va qalay manbai bilan boğlangan kassit xalqining nomidan kelib çiqqan bölişi mumkin. Finikiyaliklar va qadimgi yunonlar qalay rudasini Britaniya orollaridan olib kelgan; bu orollar şu sababli antik davrda Kassiteridlar deb ham atalgan. Inglizça Vikipediya «kassiteros» sözi Gomerning «Iliada» dostonida ham uçraşini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, kassiteritning gidrotermal, greyzen, pegmatit va soçma konlari ma'lum; konlar odatda granit kabi nordon intruziv jinslar bilan boğliq. Sanoat uçun eng istiqbolli töplamlar gidrotermal kvars-kassiterit va sulfid-kassiterit tomirlarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir qazib olinadigan kassiteritning köp qismi nuraşga çidamli donalar töplangan allyuvial, ya'ni soçma konlardan olinadi. Asosiy işlab çiqaruvçilar qatorida Malayziya, Tailand, Indoneziya va Rossiya bor, birlamçi konlarning eng yaxşilari esa Boliviyada joylaşgan. Angliyaning Kornuoll va Devon hududlarida qalay 4500 yildan beri qazib olinadi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda kassiterit 20-asrning 30-yillarida topilgan. Uning konlari Oltintoğ, Turkiston, Qoratepa, Zirabuloq-Ziyovuddin, Sultonuvays va Hisor toğlarida aniqlangan. Oltintoğ kassiteritining rentgenogrammasi xalqaro ma'lumotnomada (Mixeyev, 1957) etalon sifatida qabul qilingan. Xorijda Rossiyaning Primorye ölkasida, Ukraina, [[Xitoy Xalq Respublikasi|Xitoy]], Nigeriya va boşqa mamlakatlarda konlari bor.

Kassiterit — qalay işlab çiqarişning asosiy xomaşyosi. Qalay oq tunuka, bronza va kavşar qotişmalari tayyorlaşda işlatiladi. ÖzME'ga köra, kassiterit konsentratidan niobiy va tantal kabi noyob metallar ham ajratib olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, rudani boyitişda kassiteritning yuqori ziçligidan (taxminan 7 g/sm³) foydalanib, gidravlik usullar qöllanadi.