Tabiati. I. ekvatorial kengliklarda joylaşgan. Qirğoqlari kam parçalangan, botkrkliklar, mangra çakalak-zorlari bor. I. yer yuzasining yarmidan köproği örtaça baland va pastqam toğlardan, Yangi Gvineyada qisman baland toğlardan (eng baland joyi 5029 m), qolgan qismi allyuvial tekisliklardan iborat. Orollarda 400 dan ortiq vulkan bor, şundan 100 tasi harakatdagi vulkan. Tektonik harakatlar tinmagan. Tez-tez kuçli zilzila bölib turadi. Neft, kömir, temir, marganets, qalay rudalari, boksit, mis, qörğo-şin, rux, alyuminiy, nikel va fosfat konlari bor.
Iqlimi I. ning katta qismida ekvatorial, Yava o. ning şarqi va Kiçik Zond o. larida subekvatorial iqlim. Pasttekisliklarda oylik örtaça t-ra 25—27°. Toğlarda salqinroq, 1500 m dan balandda yer yuzasi ba'zan muzlaydi. Ekvatorial iqlimli joylarda yillik yoğin 2000—4000 mm, subekvatorial iqlimli joylarda 2000 mm ga yaqin. Daryolari jan.-ğarbidan boşqa qismida yil davomida sersuv. Eng yiriklari: Kapuas, Barito, Xari, Kampar, Musi, Mamberamo, Digul. Tuproqlari mamlakat hududining 4/5 qismi (asosan, Katta Zond o. lari va Ğarbiy Irian) da sernam örmonlarga xos qizil-sariq laterit va toğ laterit tuproqlar; tekisliklarda tropik botqoqli va lateritli gley tuproqlar. Sohilidagi mangra çakalakzorlarining tuproği botkrkli. Jan. şarqidagi tropik örmonlarda qizil laterit, quruq savannalarda qizilqönğir tuproqlar tarqalgan. Pasttekislikda va 1300—1500 m balandlikdagi toğ yon ba-ğirlarida doim yaşil sernam ekvatorial örmonlar (fikus, pandaus va non daraxtlari, palma, paporotniklar, bambuk) usadi. 1300—1500 m va 2600— 3000 m balandlikdagi mintaqa tor-tropik örmonlar (eman, qora qayin, kaştan, qarağay), undan yuqorisi butazor va ötloqlar b-n qoplangan. Jan.şarada, asosan, barg töquvçi tropik örmonlar (tik daraxti, kazuarin) va savannalar (alang-alang öti va yovvoyi şaqarqamiş) bor. I. da maymunlar (orangutan, gibbon, makakalar), kar-kidonlar, fil, malay ayiği, tapir, banteng buqasi, kaklik, tötilar, tim-soxlar (uz. 7 m gaça), kobra va böğma ilonlar, eçkemar va b. bor. I. ning şarqiy qismida xaltali qayvonlar, körşapalak, jannat quşi, kakadu tötisi uçraydi. Haşarotlar I. ning hamma qismida mavjud, baliq köp. Noyob hayvonlarni saqlaş maqsadida Sumatra, Kalimantan, Yava va b. orollarda qöriqxonalar taşkil etilgan. Milliy boğlari: Gunung-Lyoser, Komodo-Padar-Rinko, Ujung-Kulon va b. Bir neça dengiz boğlari va qöriqxonalar bor.
Aholisi. I. da 150 ga yaqin elat va etnik guruh yaşaydi. Mamlakat aholisining 96% tili, madaniyati va urf-odatiga köra malayyapolineziya til oilasining indonez guruhiga mansub. Bulardan eng yiriklari: yavaliklar, sundlar, maduralar, malayyalar, jakartaliklar, açelar, bataklar, dayaklar va b. Bulardan taşqari, I. da melanezlar, papuaslar, xitoylar, arablar, gollandlar, hindlar va b. yaşaydi. Davlat tili — indonez tili. Asosiy din — islom dini. Aholining 80% musulmonlar, 10% xristianlar, qolgan qismi hin-duilik, buddaviylik, konfutsiylik va mahalliy an'anaviy dinlarga e'tikrd kiladi. I. aholisining 2/3 qismi mamlakat hududining 7% ini taşkil etgan Yava o. da. Aholining 70% qişloqlarda yaşaydi. Yirik gsaharlari: Ja-karta, Surabayya, Bandung, Semarang, Medan.
Tarixi. I. — hoz. tipdagi inson (pitekantrop, yavantrop) şakllangan markazlardan biri. Mil. av. 2-a. ga oid yodgorliklar saqlangan. Yava, Malayya o. larida Taruma va Kalinga, Sumatrada Malayyu va Şrivijayya davlatlari taşkil topgan. Ularda hinduilik va buddaviylik tarqala boşladi. Mil. 7-a. da bir neça mayda davlatlar birla-şib, Şrivijayya imperiyasiga aylandi. 8-a. 1-yarmidaYavada Mataram davlati paydo böldi. 1025 y. Şrivijayya inqirozga uçradi. 11-a. ning 40-y. larida Mataram Kediri (13-a. dan Singasari) va Jangala davlatlariga bölinib ketdi. 1120 y. Kediri ilgari Mataramga qaraşli barça yerlarni birlaştir-di, boşqa orollar ustidan nazorat örnatdi. 13-a. oxirida Singasari yemirilib, uning örnida Majapaxit im-periyasi taşkil topdi (1293— taxm. 1520). Majapaxit imperiyasi örta asrlarda eng yirik umumindonez davlati bölgan.
14-a. da Hindiston va Malakkadan I. ga islom dini kirib keldi. Arxipe-lagning köp qismini egallagan Majapaxit imperiyasi musulmon sultonliklariga bölinib ketgaç (16-a.), I. hudu-diga yevropaliklar (portugallar, gollandlar) kirib kela boşladi. 1602 y. gollandlar I. da Ost-Indiya kompan-piyasiga asos soldi. Bu kompaniya mamlakatning talay qismini öziga tobe qilib oldi. 1811 y. I. ni inglizlar bosib oldi. Birok, 1814 y. gi Angliya-Niderlandiya bitimiga kura, I. yana Niderlandiya qöliga ötdi.
I. xalqi ajnabiy istiloçilarga qarşi kuraş olib bordi. Diponegoro boşçiligida Yavada (1825—30), Imom Bajon yetakçiligida Sumatrada (1830— 39), Açeda (1873—1903) kötarilgan qözğolonlar tarixda maşhur.
20-a. boşida milliy ozodlik xarakati bir munça kengaydi. 1908 y. Yavada «Budi utomo» («Oliy maqsad») nomli birinçi milliy taşkilot paydo böldi. Golland mustamlakaçilariga qarşi 1923 y. temiryölçilarning umumiy iş taşlaşi bölib ötdi. 1926 y. indonez xalqi mustamlakaçilikka qarşi qözğolon kötardi, ammo u bostirildi. 1927 y. Axmad Sukarno rahbarligida Milliy partiya tuzildi. I. mustaqilligini talab qilib, xalq orasida obrö krzongan bu parti-yaning faoliyati takikdandi, Sukarno va uning tarafdorlari qamoqqa olindi (1929). 1931 y. dan Milliy partiya I. partiyasi deb nomlandi. 1937 y. milliy inkilob tarafdorlari Indonez xalqi harakati (Gerindo) taşkilotini tuzdilar.
1942—45 i. larda I. ni Yaponiya bosib oldi. Yaponiya 2-jahon uruşida maglubiyatga uçragaç, mamlakat mustaqil I. respublikasi deb e'lon qilindi (1945 y. 17 avg.). A. Sukarno uning prezidenti qilib saylandi. Respublika konstitutsiyasi qabul qilindi. Biroq 1945 y. 6 sent. da I. ga ingliz, keyinroq golland qöşinlari bostirib kirdi. I. xalqi bosqinçilarga qarşi 4 y. kuraş olib bordi. Nihoyat, Gollandiya I. mustaqilligini tan olişga majbur buldi (1949 y. noyab.). Biroq u I. mustaqilligiga putur yetkazadigan bitim tuzişga erişdi. I. 16 xududga bölibtaşlandi; mamlakat «Indoneziya Qöşma Ştatlari» nomi b-n yuritila boşladi, Gollandiya I. ning bir qismi (Ğarbiy Iri-an) ni öz köl ostida saqlab qoldi. I. xalqi öz mamlakatini töla ozod qiliş uçun kuraşni davom ettirdi. 1950 y. 6 avg. da I. unitar (qöşma) davlat deb e'lon qilindi. Hukumat I. uçun asoratli bölgan bitimlarni tan olmaslik haqida qaror qabul qiddi (1956 y. apr.). 1957 y. ning oxirida I. hukumati mamlakatdagi ajnabiylarga qaraşli barça korxona, plantatsiya va banklarni öz nazoratiga oldi. 1957 y. Sukarno davlatning siyosiy va iqti-sodiy apparatini qayta tuzdi. Prezident dekreti b-n 1945 y. gi Konstitutsiya yana kuçga kirdi (1959 y. iyul). Biroq I. hukumati va milliy vatanparvarlarga qarşi qöporuvçilik harakati töxtamadi. 1956 y. Sumatra va Sulavesida ayirmaçilar qurolli isyon boşladi. Hukumat qöşinlari xalq ommasining yordami b-n isyonçilarni tor-mor qildi (1961). Ğarbiy Irianni I. tarkibiga qöşib olişni tinç yöl b-n hal etolmagaç, I. vatanparvarlari golland bosqinçilariga qarşi qurolli kuraş boşladi (1962). 1963 y. 1 mayda Ğarbiy Irian I. Respublikasi tarkibiga qöşib olindi. Prezident Sukarno mamlakat mustaqilligini mustahkamlaş, iqti-sodiyotni yuksaltiriş, dunyodagi barça mamlakatlar b-n döstlik va hamkorlik yölini tutdi. Ammo içki siyosiy beqarorlik (harbiylar, ayirmaçilar va islom aqidaparastlarining isyonlari), söl va öng kuçlarning özaro kuraşi tobora kuçayişi «1965 y. 30 sentyabr» voqealariga olib keldi. Armiya raxbariyatining raqiblari orasidagi aşaddiy murosasiz arboblar kompartiya rahbarlarining madadi b-n davlat töntarişi qilişga urindilar. Ularning xattiharakatlari tor-mor etilgaç, Sukarno hokimiyatdan çetlaştirildi va «yangi tartib» örnatişga kirişildi. 1966 y. da general Suxarto muvaqqat (1968 y. dan rasmiy) prezident bölib qoldi. Harbiylar boşçiligidagi hokimiyat içki muxolifatni keskin çeklab, bozor xöjaligiga ötiş orqali iqtisodiy ösişni ta'minlaş vazifasini qöydi. I. faol taşqi siyosat ötkazib, milliy taraqqiyot uçun qulay şaroit ta'minlaş yölidan bordi. Yalpi mahsulot i.ç. ni köpaytiriş sur'atlari oşdi, aholi jon boşiga töğri keladigan daromad köpaydi.
Suxarto 6-muddatga prezident etib saylandi, biroq 1998 y. boşlarida mamlakat moliyaviy inqirozga duçor böldi. Xalq ommasi, ayniqsa, talaba yoşlar bu kulfatda prezidentni ayblab, köçalarda norozilik namoyişlari ötkazişdi. Şunday bir vaziyatda Xalq maslahat kongressi Suxartoni 7-muddatga yana prezident etib sayladi. Bu voqea xalqning ğazabini yanada oşirdi va tinç namoyişlar ğalayon tusini ola boşladi. Prezidenta ing iste'fo beri ş i haqidagi ta-lablar kuçaydi. Nihoyat, Suxarto iste'foga çiqişga majbur böldi va konstitutsiyaga binoan 1998 y. 21 may kuni vitse-prezident Burhoniddin Yusuf Habibiy prezident lavozimini egalladi. Ammo uning bu lavozimdagi faoliyati uzoqqa bormadi. Oliy tabaqa arboblarining suiiste'mollaridan norozi bölgan xalq ommasining talabi b-n B. Yu. Xabibiy iste'foga çiqarildi. 1999 y. okt. dan Vohid Ab-durahmon, 2001 y. iyuldan A. Sukarnoning qizi Megavati Sukarnoputri prezident lavozimiga saylandi.
I. — 1950 y.dan BMT a'zosi.
Milliy bayrami — 17 avg. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1945). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 23 mayda örnatdi.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Birlik va taraqqiyot partiyasi, 1973 y. da musulmonlarning 4 partiyasi birlaşişi natijasida tuzilgan; I. demokratik partiyasi, 1973 y. da 5 parti-yaning qöşilişi natijasida tuzilgan; Golkar (funksional guruqlar), 1964 y. siyosiy partiyalarga kirmaydigan davlat xizmatçilari, kasaba uyuşma, yoşlar, xotin-qizlar, diniy taşkilotlar vakillari ittifoqi sifatida tuzilgan, 1998 y. da partiyaga aylantirilgan; I. demokratik partiyasi (kuraşçi), 1998 y. da tuzilgan; Milliy mandat partiyasi, 1998 y. da taşkil etilgan; Milliy uyğoniş partiyasi, 1998 y. da tuzilgan. Umumindone-ziya mehnatkaşlar ittifoqi kasaba birlaşmasiga 1973 y. da asos solingan; Umumindoneziya işçilar itti-foqi («Ravnaq») kasaba birlaşmasi 1992 y. da tuzilgan.
Xöjaligi. I. — agrar-industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. ning uluşi örtaça 17% ni taşkil etadi va bu uluş tobora kamayib bormoqda. Ayni vaktda q.x. mahsulotlari hajmi köpaymoqda. Bu hol dehqonçilik va çorvaçilik intensiv tuye olayotgani b-n ham, ekinzorlar kengayişi, jumladan, kam yerli dehqonlar yangi özlaştirilgan yerlarga köçib borişi b-n ham boğliqdir.
Qişloq xöjaligi — I. iqtisodiyotining yetakçi tarmoği. Mehnatga yarokli aholining yarmidan köproği q.x. da maşğul. I. tabiiy kauçuk (yiliga 1 mln. tonnadan ortiq) va palma yoği (yiliga 2 mln. tonna moyli palma mahsulotlari) i. ç. böyiça dunyoda 1-örinda turadi, tropik daraxt yoğoçidan yasalgan buyumlar, tamaki, kofe (yiliga 400 ming t), çoy (250 ming t), ziravordorivorlar, şuningdek, baliq (yiliga 3 mln. tonna ovlanadi) va dengiz mahsulotlari yetkazib beruvçi eng katta davlatdir. Asosiy donli ekin — şoli, makkajöxori. Ayrim ekinlardan 2 marta hosil olinadi. Çorvaçiligida qoramol (jumladan, buyvol), çöçqa, eçki, qöy, yilqi, parranda boqiladi. I. hududining 65% örmon b-n qoplangan bölib, qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi örtaça 20% ni taşkil etadi. Konçilik sanoati byudjet tuşmalarining ançagina qismini ta'minlaydi. Yiliga örtaça 576 mln. barrel neft qazib olinadi. Neft konlari, asosan, Sumatra o. da, şuningdek, Yava dengizi va Makasar böğozida. I. suyultirilgan tabiiy gazni çetga çiqarişda dunyoda l-örinda (yiliga 90 mlrd. m3 dan köproq gaz qazib olinadi), qalay qazib olişda 2-örinda (30 ming t dan ziyod), nikel qazib olişda 4- örinda (2 mln. tonnadan köp) turadi. Kumir, mis, uran rudasining katta zaxiralari mavjud. Oltin, ku-muş, olmos xam qazib olinadi. Mahsulot i.ç. sanoatining asosini iste'-mol mollari: gazlama, tayyor kiyim-keçak, poyabzal, çarm buyumlar, rözğorbop kimyoviy mahsulotlar, oziq-ovqat taşkil etadi. Şoli okdaş, tamaki, qand-şakar, çoy, yoğ, ip gazlama, trikotaj, jut, quriliş materi-allari, farmatsevtika va poligrafiya, konditer korxonalari, mineral öğit va şina z-dlari bor. Hunarmandçilik rivoj topgan. Ilmfan yutuklari va yuksak tex-nologiyaga asoslangan tarmoqlar: kemasozlik, samolyotsozlik, kimyo, neft kimyosi, avtomobil yiğiş, radioelektronika uzluksiz rivojlanmoqda. Energetika sohasida issiklik va gidroelektrstyalar soni köpayib, quvvati oşmoqda. Mintaqada quvvati 200 mVt ga ega bölgan birinçi geoter-mal (Yer qa'ridagi issiklikni elektr energiyaga aylantiruvçi) elektr st-ya işga tuşirilgan. Yiliga örtaça 44,3 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi.
Hukumat mamlakat iqtisodiyotida muhim axamiyatga ega bölgan xorijiy sarmoyani keng jalb etiş siyosatini ötkazmoqda. 1967—95 y. larda ma'qullangan investitsiyalarning umumiy hajmi 131,4 mlrd. dollarni taşkil etdi, şundan 30 mlrd. dollardan or-tiği neft va gaz qazib olişga işlatildi. Sarmoya, asosan, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Gonkong, AQŞ, Singapur, Tayvan, Niderlandiya, Jan. Koreyadan olindi. 1995 y. dan milliy taraqqiyotning yangi 25 y. lik bosqiçini amalga oşirişga kirişildi. Bu tadbir I. ni Osiyo-Tinç okean mintaqasidagi yangi sanoatlaşgan mamlakatlar darajasiga kötarişi möljallangan.
I.da dengiz transporti yetakçi örinda, Portlari: Tanjungpriok (Jakar-ta porti), Surabaya, Palembang, Balik-papan, Ujungpan. Dengiz savdo flotida 3130 ming t dedveyt tonnajga ega bölgan 2 mingdan ortiq kema bor. T.y. ning uz. 6,6 ming km, avtomobil yöllari uz. 266 ming km. Ğarbiy Yevropadan Avstraliyaga boriladigan havo yöli Jakarta orqali ötadi. Eng katta neft quvurlari: Tanjung — Balikpapan va Tempino — Plaju.
I. çetga gaz, neft, kauçuk va kauçuk mahsulotlari, qalay, kofe va h. k. çiqaradi. Çetdan iste'mol mollari, sanoat xom aşyosi, çala tayyor mahsulotlar, maşina va asbob-uskunalar keltiradi. Taşqi savdodagi mijozlari: Yaponiya, AQŞ, Singapur, Germaniya. Pul birligi — Indoneziya rupiyasi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun boşlangiç majburiy ta'lim joriy qilingan. Boşlangiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda ham — 6 y. Davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy mak-tablar ham bor. 1-va 2- bosqiç texnika va tijorat maktablari va şunga öxşaş öquv yurtlari hunar ta'limini beradi. Öqituvçilar 3 y. lik ped. maktablari, ped. kollejlari va un-tlarda tayyorlanadi. Jakartadagi I. davlat unti (1950 y. da asos solingan), Milliy un-t (1949 y. da asos solingan), Jokyakar-tadagi Islom xususiy unti (1945 y. da asos solingan) va b. bor. 1967 y. da taşkil etilgan I. fanlar in-ti 10 i.t. in-ti, 40 dan ortiq ilmiy muassasa va jamiyatni birlaştiradi. Yirik kutubxonalar: Jakartadagi Ommaviy, Parlament kutubxonalari, Bandung, Bogo-ra, Jokyakarta, Makassar, Medandagi kutubxonalar. Jakartada I. madaniyati muzeyi (1778 y. da asos solingan), Bogorada Zoologiya muzeyi (1894 y. da asos solingan) bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur. lari: «Merdeka» («Ozodlik», kundalik gaz., 1945 y. dan), «Pelita» («Maş'al», kundalik gaz., 1974 y. dan), «Suara karya» («Mehnatkaş ovozi», kundalik gaz., 1971 y. dan), «Biyeniye Indonesia» («Indoneziya biznesi», kundalik gaz., 1985 y. dan), «Brita buana» («Jahon yangiliklari», kundalik gaz., 1970 y. dan), «Brita yudxa» («Harbiy yangiliklar», kundalik gaz., 1970 y. dan), «Indonezian observer» («Indoneziya şarhi», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1950 y. dan), «Biznes Nyus» («Biznes yangiliklari», indonez tilida haftasiga 3 marta çiqadigan byulleten, 1956 y. dan), «Sinar» («Hyp», tadbirkorlarning xaftalik jur., 1993 y. dan). Antara-Milliy axborot agentligiga 1937 y. da asos solingan. I. Respublikasi radiosi 1945 y. da taşkil etilgan. I. Respublikasi televideniyesiga 1962 y. asos solingan.
Adabiyoti. I. hududidan 7—8-a. larda kad. malayya va yava tillarida toşlarga bitilgan yozuvlar topilgan. 9—11-a. larda yava adabiyoti ravnaqtopdi («Ramayana», «Arjunaning töyi» vab.). 14— 17- a. larda yavalik yozuvçilar hind mumtoz asarlari (xususan, «Mahabha-rata») va xalq, ijodi ta'sirida tarixiy mavzuda asarlar («Tantu Pan-gelaran», «Pararaton», «Nagaraker-tagama» va b.) yaratdilar. 15-a. dan Yava va Balida yangi adabiy ölçov — maça-pat va yangi şe'riy şakllar joriy qilinib, folklor b-n bevosita boğlangan dostonlar («Devaruçi», «Pan-ji Angreni», «Damarvulan») paydo böldi. Yava adabiyoti an'analari 16— 18-a. lardagi sund va madur adabiyotining rivojlanişida namuna böldi. 16-a. da dengiz böyi şaharlarida malayya tilidagi adabiyot köproq rivojlandi. Açe sultonligi (16—17-a. lar) da Hamza Fansuriy, Nuriddin ar-Rapiriy va b. maşhur malayya şoirlari ijod qildilar. 18-a. da mamlakat savdosi ustidan Niderlandiya nazoratining kuçayişi I. ning musulmon davlatlari b-n aloqalarining birmunça susayişiga olib keldi va natijada malayya tilidagi adabiyetning rivoji vaqtinça sekinlaşdi. Ayni vaqtda asosiy adabiy til bölib qolgan açe tilida «Malem, Dagang», «Puçut Muhammad» va b. dostonlar yaratildi. 18-a. ning 2-yarmi va 19-a. ning 1-yarmida yava adabiyoti ravnaq topdi. Bu adabiyetning mumtoz namoyandalari Yasadipura 1, Rongovarsito asarlarida yangi davr Yevropa madaniyati aks ettirildi.
I. da milliy ozodlik harakatining boşlanişi b-n malayya tili siyosiy va madaniy jihatdan butun mamlakatning birlaşuviga olib keluvçi vosi-ta bölib qoldi. 19-a. oxirida malayya tilida paydo bölgan matbuot yangi adabiyotning rivojlanişiga katta yordam berdi. Yozuvçilardan Marko Kartodikromo va Semaun birinçi bölib roman janrida ijod qildilar.
20-a. ning 20—30-y. larida S. T. Alişohbona, Xamka, Rustam Effendi va b. yaratgan asarlar, «Pujanga Baru» badiiy, ijtimoiy va siyosiy jur. ning naşr etilişi I. adabiyoti taraqqiyoti uçun muhim voqea böldi. 30-y. lar oxirida bir qator yozuvçilar (H. Anvar, Idrus, P. A. Tur, A. Kartamixarja, U. T. Sontani va b.) ijodida realistik tamoyillar kuçaydi.
50-y. lar boşlarida ba'zi yirik yozuvçi va dramaturglar asta-sekin Xalq madaniyati jamiyati (LEKRA) atrofiga jipslaşdilar. 1965 y. gi voqealardan söng bu jamiyat tugatildi. Hoz. zamon I. adabiyotining ilğor vakillari realistik an'nani rivojlantirmoqdalar. V. S. Rendra, T. Moxtar, A. Ro-sidi, G. Poyka şe'r va hikoyalarida, M. Buşe, P. Vijaya, I. Simaputang romanlarida va b. ning asarlarida I. dagi muhim ijtimoiy muammolar aks etmoqda.
Me'morligi va tasviriy san'ati. I. xududida mezolit davri (mil. av. 7—5ming yillik)ga oid hayvon tasvirlari, neolit davriga xos toşga bitilgan yozuvlar (Sulavesi o. jan. dagi tönğiz tasviri, öyma naqşli sopol buyumlar) topilgan. Quyi neolit davridayoq poğonali qörğonlar, dolmen (toş maqbara)lar, toş tobutlar, jez buyumlar — odam haykallari, burama naqşli bolta va turli idişlar yaratilgan. Mil. boşlarida Nias, Sumba, Flores o.larida toşdan yasalgan obidalar xrzirgaça yetib kelgan. Keyingi davrlarga oid me'moriy yodgorliklar, hay-kallar dinning kuçli ta'sirida yaratilgan (7—8-a. larga oid Arjuna, Şri-kandi, Bximo ehromlari, ularda Budda afsonalari asosida yaratilgan börtma haykaltaroşlik asarlari). Yavada barpo etilgan Borobudur ibodatxonasi 8—9-a. lardan qolgan eng yirik yodgorlikdir. Bu exrom ulkan toş pi-ramidaga öxşab ketadi. Uning aylana-si, bir neça km li supasi diniy syu-jetli rasmlar b-n bezatilgan. Borobudur yaqinida saklangan haykallar xam diniy mavzular asosida yaratilgan. 8-a. örtalaridan Mataramda hinduilik rasmiy dinga aylangaç, binolar — Lar Jongrang (9-a.), (14—15-a. lar) va b. ibodatxonalar hinduilik ruhida qurilgan. 13—15-a. larda Majapaxit imperiyasi davrida hind madaniyati ta'siri susayib, mahalliy an'analar ahamiyati kuçaydi. 16-a. dan masjid va madrasalar qurila boşladi.
18—20-a. larda I. şaharlari qurili-şiga Yevropa (ayniqsa, golland) me'morligi katta ta'sir körsatdi. Jakar-ta, Bandung va b. şaharlarda ma'muriy binolar, mehmonxona, in-t, kasalxona, stadion, sanoat korxonalari va b. inşootlar funksionalizm ruhida qurildi. Turar joy va jamoat bi-nolari qurilişida tropik iqlim xu-susiyatlari hisobga olindi (Bandungdagi texnologiya in-ti va b.).
I. san'atining yirik markazi — Bali o. da xukmdorlarning qoyalardagi maqbaralari (11 — 12-a. lar) da, 14— 15-a. larga oid ehromlarda devoriy rasmlar saklangan. Kitob mini-atyurasi ham rivoj topgan. Xalq san'ati rivojini yoğoçdan qurilgan bi-nolarda, metall, yoğoç, suyak buyumlar, gulli matolarda köriş mumkin. 17-a. dan boşlab, golland mustamlakaçilari va b. bosqinçilarning jabr-zulmi I. san'ati rivojiga putur yetkazdi. Milliy ozodlik harakati ta'sirida zamonaviy san'at şakllandi (I. rassomlari uyuşmasi, 1937—38 y. lari asos solingan). Ozodlik uçun kuraş mavzui S. Sujoyono, K. Affandi, B. Abdulloh, I. B. Made va b. rassomlar ijodida öz ifodasini topdi. Qad. an'analarga ega bölgan xalq amaliy san'ati mustaqillik yillarida gurkirab rivojlandi.
Musiqasi hind-yava madaniyati va I. da yaşagan boşqa xalqlar madaniyatining rivojlanişi jarayonida vujudga kelgan. 1ming yillik oxiri va 2ming yillik boşida Yavada rivojlangan musiqa madaniyati Jan. Sumatra, Bali, Madur va b. orollardagi musika rivojiga ham ta'sir etdi. Qadim zamonlardan musiqa qişloq aholisi turmuşiga singib ketgan, hosil yigimi, don yançiş kabi mehnat jarayonlarida qöşiq yangrab turgan. Jan. şarqiy Osiyodagi boşqa musiqiy madaniyatlardan farqli ölaroq, indonezlar xor qöşiqçiligi an'analarini davom ettirib kelayotir. Rivojlangan geterofoniya va köp ovozlilik I. mu-siqasiga xos xususiyatdir. Xalq çolğu asboblari orkestri gamelan — I. mum-toz musika san'atining çöqqisi hisoblanadi. 16-a. da an'analari negizida kronçong musiqa şakli vujudga keldi.
I. mustaqillikka erişgaç (1945), umummilliy musika madaniyati rivoji uçun qulay imkoniyat tuğildi. Professional va havaskorlik jamoalari, kamer orkestrlar xalq an'analarini rivojlantirayotir. Sujasmina, A. Pasaribu, Susbini va b. tanikli kompo-zitorlar professional musiqa namo-yandalaridir. Jokyakartada musiqa maktabi (1952 y. dan), Surakartada konservatoriya hamda milliy mumtoz musika maktabi (1960) oçildi. 1968 y. dan Jakartada simfonik orkestr işlaydi.
Teatr san'ati azaldan xalq bayramlari va diniy marosimlarda ötkaziladigan tomoşalardan boşlangan. To-pengdalang (ijroçilar niqob kiyib imo-işoralar b-n raqsga tuşadi) va vayang-orang (qonunlaşgan teatr vosi-talariga qat'iy rioya qilinadi) ka-bilar I. ga xos an'anaviy teatr şakllaridir. I. da qöğirçoq va soya tuşiriş teatrlari ham rivojlangan. Teatr tomoşalarining asosini qad. hind eposlari — «Ramayana», «Mahabhara-ta» dan olingan parçalar, arab rivo-yatlari va mahalliy ertaklar taşkil etgan. 19-a. oxiri va 20-a. boşida zamonaviy teatrlar taşkil topdi. 50—60-y. larda «Marxaen», «Triskokanten» kabi guruhlar şuxrat qozondi. Ular I. milliy dramaturglari — Utuy Tatang Sontani, Abu Xapifax, Ali Muhammad, Sanusi Pane va b., şuningdek, G. Ibsen, A. P. Çexov hamda N. V. Gogol asarlarini sahnalaştirdi. 50-y. lardan Milliy teatr akademiyasi va b. işlay boşladi.
Kinosi. Dastlabki filmlar 20-a. 20-y.lar örtalarida golland rej. lari tomonidan suratga olingan. 30-y. lar 1-yarmidan xitoylar b-n hamkorlikda I. rej. lari (Anjar Asmara va b.) indonez tilida ovozli filmlar yara-ta boşladilar. Dehqonlar hayotini aks ettiruvçi «Parex» (1935, rej. M. Franken), «Yorqin oy» (1937, rej. A. Balink) singari köpgina filmlar aktyorlar Moxtar va Rukiyax iştiro-kida yaratildi. Yaponlar okkupatsiyasi davrida kinematografiya yapon taşvi-qotiga xizmat qildirildi. Ammo «Yom-ğir» (rej. I. Perbatasari) va «Orzularim» (rej. S. Palindi) filmlarida xalqning milliy xususiyatlarini ifodalaşga muvaffaq bölindi. Uruşdan keyin milliy mutaxassislar yetişib çiqa boşladi, voqeiy filmlar yaratiş kuçaydi.
Jakartada birinçi davlat kinofirmasi «PFN», xususiy kinofirma «Perfini» taşkil etilişi natijasida köplab badiiy filmlar işlab çiqarildi. «Majruh» (1952), «Turang», «Vatanga qaytiş» (1954), «Maktab devori orqasida», «Tilla qönğiz», «Şafqatsiz gunoh» va b. filmlar ilğor ğoyalarni tarğib qildi.
60-y. lar oxiridan milliy kino i.ç. yana avj ola boşladi. Keyingi yillarda rej. lardan V. Umboxning «Mitti yulduzlar», «Onajon», «Şaxs», «Bokira kelin», «Töy», «Novça öynaş», T. Junandining «Onaginam», «Puç orzu», S. Jayning «Harir binafşa-rang tuman», S. Suvardi Hassanning «Baxtsiz ögay qiz», «Umidsizlik köz yoşlari» kabi badiiy filmlari ma-şhur böldi.
Özbekiston — I. munosabatlari. I. Özbekiston Respublikasi suverenitetini tan olib, diplomatiya munosabatlari örnatganidan keyin ikki mamlakat örtasida iqtisodiy hamkorlik, savdo-sotiq rivojlana boşladi. ÖzR Prezidenta I. Karimovning 1992 y. iyunida I. ga taşrifi davomida ikki mamlakatning özaro munosabatlariga mustahkam asos yaratildi. Taşrif ço-ğida «Iqtisodiy va texnikaviy hamkorlik töğrisida bitim», «Özaro munosabatlar haqida qöşma axborot», şuningdek, ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi b-n «PT Prima Ko-meksindo» kompaniyasi örtasida hamkorlik qiliş töğrisyda hujjat im-zolandi. 1995 y. da I. prezidentining Özbekistonga qilgan taşrifi davomida ikki tomonlama hamkorlik, havo transporti va turizm soqasida bir qator muhim hujjatlarga qöl qöyildi. Umuman özaro manfaatli hamkorlik qoidalari va yönalişlarini belgilovçi 10 ta hujjat qabul qilingan.
ÖzR b-n I. örtasidagi tovar aylanmasi 2000 y. da 361,8 ming AQŞ dollarini taşkil etdi. I. Özbekistondan kalava ip sotib olmoqda va transport sohasidagi xizmatdan foydalanmoqda. Ayni vaqtda I. Özbekistonga elektr asbob-uskunalari, qora metalldan yasalgan buyumlar va baliq mahsuloti sotmoqda.
I. ning «PT Bakri Kommunikeyşn Korporeyşn» kompaniyasi b-n Özbekiston aloqa va axborotlaştiriş agentligi barpo etgan «Öztelekominterneyşnl» qöşma korxonasi Surxondaryo, Qaşqadaryo, Jizzax va Samarkand viloyatlarida öz filiallarini oçgan. Bundan taşqari, indo-nez investorlarining sarmoyasi 100% bölgan 2 ta korxona taşkil etilgan; «Buztel» va «Bakri Investido» korxonalari uyali telefon st-yalari quriş va ularni işlatiş hamda say-yohlarga xizmat körsatiş, mehmonxona xöjaligini yölga qöyiş b-n şuğullanadi.
ÖzR da «PT Tirtamas Komeksindo» va «PT Bakri Kommunikeyşn Korporeyşn» kompaniyalarining vakolatxonalari işlab turibdi.