Papua Yangi Gvineya

Papua Yangi Gvineya (rasmiy nomi — Papua Yangi Gvineya Mustaqil Davlati) — Okeaniyada, Tinç okeanning janubi-ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Port Moresbi şahri. Davlat 1975-yil 16-sentyabrda mustaqillikka erişgan.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, Yangi Gvineyaga 16-asrning birinçi yarmida portugal dengizçilari kelgan. Ru.wikipedia ma'lumotiga köra, «Papua» nomini 1526-yilda portugal Jorje di Meneziş bergan, 1545-yilda ispan dengizçisi Injigo Ortis de Retes orolni «Yangi Gvineya» deb atagan.

1884-yilda orolning şarqiy qismi bölindi: janubida Britaniya Yangi Gvineyasi, şimolida Germaniya Yangi Gvineyasi vujudga keldi. Britaniya hududi 1888-yilda mustamlaka deb e'lon qilindi. Keyinçalik Avstraliya ittifoqiga topşirildi; bu sana manbalarda turliça körsatilgan (quyida «Ziddiyatlar»ga qarang). Birinçi jahon uruşidan söng Millatlar Ittifoqi mandatiga köra şimoli-şarqiy qism Avstraliya boşqaruviga berildi. 1949-yilda ikkala hudud ma'muriy jihatdan birlaştirildi. 1973-yilda mamlakat içki özini özi boşqariş huquqini oldi, 1975-yil 16-sentyabrda mustaqil davlat deb e'lon qilindi. Şu sana — Mustaqillik kuni, milliy bayram.

Mamlakat Yangi Gvineya orolining şarqiy qismini, Bismark arxipelagini, Solomon orollarining şimoliy qismini (Bugenvil, Buka), D'Antrkasto, Trobrian, Luiziada arxipelagi va Murua orollarini öz içiga oladi. Umumiy maydoni — 462 840 km². Ğarbda Indoneziya bilan quruqlikdagi çegarasi bor, Avstraliyadan Torres böğozi ajratib turadi.

Orol va köpçilik hududlar toğli; ba'zi çöqqilar 4500 m dan oşadi. Eng baland nuqta — Vilgelm toği (4509 m). Mamlakatda 18 ta faol vulqon bor va kuçli zilzilalar sodir böladi. Mamlakat Avstraliya va Tinç okean litosfera plitalari tutaşgan joyda joylaşgan.

Papua Yangi Gvineya — parlamentli monarxiya, Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1975-yil 16-sentyabrda qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroli (qiroliçasi), uning nomidan general-gubernator iş köradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy parlament, ijro etuvçi hokimiyat — boş vazir boşçiligidagi Milliy ijroiya kengaş. Ma'muriy bölinişi manbalarda turliça berilgan: 20 yoki 22 viloyat.

Iqtisodiyotning asosini qişloq xöjaligi va konçilik taşkil etadi. Kokos palmasi, kauçuk, banan, kofe va kakao yetiştiriladi; içki ehtiyoj uçun yams, taro, maniok, makkajöxori, batat va şakarqamiş ekiladi. Mis, oltin, kumuş va rux qazib olinadi. Ru.wikipedia ma'lumotiga köra, 2008-yilda mamlakatda 65 tonna oltin qazib olingan, mis qazib oliş asosan Ok-Tedi konida olib borilgan. Çetga oltin, kofe, mis, kopra, yoğoç-taxta va kakao çiqariladi. Asosiy savdo hamkorlari — Avstraliya, Buyuk Britaniya, AQSH va Yaponiya. Pul birligi — kina.

Aholining aksariyati papuaslar va melanezlardir. Aholining katta qismi qişloqlarda, boriş qiyin bölgan joylarda yaşaydi, şu sabab urf-odat va tillar juda xilma-xil; an'anaviy turmuş tarzi saqlanib qolgan. Köpçilik xristianlar, qolganlari mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Ingliz tili rasmiy til; guruhlararo muloqotda motu tilidan foydalaniladi. Mamlakat dunyoda tillar soni eng köp davlat sifatida tilga olinadi.