Tok Pisin
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tok Pisin (öz nomi — Tok Pisin) — Papua-Yangi Gvineyada tarqalgan, inglizça asosdagi kreol tili. U mamlakatning rasmiy tillaridan biri va eng keng qöllanadigan tilidir.
Tasnifi
13Tok Pisin — kreol tili. Nomi inglizça talk («gapirmoq»; bu tilda «söz, nutq, til» ma'nolarini ham bildiradi) va pidgin sözlaridan olingan. Ingliz tilida u «New Guinea Pidgin» deb ham ataladi. Ingliz manbasiga köra, u köpçilik uçun ona tiliga aylangani sababli tilşunoslik ma'nosidagi pidgin emas, kreol hisoblanadi.
Tok Pisin, Vanuatudagi Bislama va Solomon orollaridagi Pijin parallel rivojlangan va an'anaviy ravişda yagona «Melanesian Pidgin English» yoki «Neo-Melanesian» tilining körinişlari sifatida qaraladi. Tok Pisin va Bislama hamda Pijin örtasida farqlar bor: egalik predlogi Tok Pisin'da bilong, Bislama va Pijin'da blong; sifat qöşimçasi Tok Pisin'da -pela, boşqalarida -fala.
Luğatining rus manbasidagi bahosiga köra, taxminan 5/6 qismi hind-yevropa, 1/6 qismi avstroneziya tillariga mansub. Grammatikasi sodda bölib, avstroneziya tillariga yaqinroq.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Rus manbasida Tok Pisin'da gapira oladiganlar soni 4 mln gaça, ingliz manbasida esa 5–6 mln kişi (hammasi ham ravon emas) deb körsatilgan. Taxminan bir million kişi uni asosiy til sifatida qöllaydi. Köpçilik uni birinçi til sifatida örganadi, ayniqsa turli tilli ota-onalarning bolalari, şahar oilalari hamda politsiya va mudofaa kuçlari xodimlari oilalari. Şaharliklar orasida u Hiri Motu'ni siqib çiqargan. Ğarbiy, Gulf, Markaziy, Oro va Milne-Bay viloyatlarida uning tarixi qisqaroq va u kamroq tarqalgan.
Tok Pisin Papua-Yangi Gvineyada ingliz tili va Hiri Motu bilan birga rasmiy til. U parlamentda tez-tez qöllanadi, axborot kampaniyalari qisman yoki töliq şu tilda olib boriladi. Hujjatlarning aksariyati inglizça. Ba'zi maktablarda boşlanğiç ta'limning dastlabki uç yilida öqitiladi.
Tilning luğati va grammatikasi hududlarga qarab farq qiladi: Yangi Gvineya toğliklari, şimoliy sohil va orollar şevalari ajralib turadi. Finşxafen şevasi juda tez talaffuz qilinişi bilan ajralib turadi. Ingliz manbasida tört sotsiolekt ham keltirilgan: Tok Bus, Tok Bilong Asples, Tok Skul (Tok Bilong Taun) va Tok Masta.
Yozuvi
13Hozirgi alifbo 21 harfdan (beştasi unli) va tört digrafdan iborat. ai, au, oi digraflari diftongni, ng esa /ŋ/ va /ŋɡ/ tovuşlarini bildiradi. Hozirgi imlo 1955-yilda mustamlaka ta'lim bölimi tomonidan savodxonlikni oşiriş uçun yaratilgan. Undan oldin sözlar kelib çiqqan tildagi yozilişi böyiça (etimologik) yozilgan.
Tarixi
13Tok Pisin Tinç okeani orollaridan kelgan turli tilli işçilarning Kvinslend va boşqa hududlardagi plantatsiyalardagi aloqasi natijasida şakllangan. Ularning pidjini asosan ingliz tiliga, şuningdek nemis, malay, portugal va avstroneziya tillariga (ayniqsa Kuanua) tayangan. Keyingi rivoji Germaniya Yangi Gvineyasida keçgan, u yerda nemis asosli Unserdeutsch kreoli ham bölgan. Tok Pisin mustamlaka ma'muriyati va mahalliy aholi örtasida keng qöllanadigan aloqa tiliga aylangan.
Xususiyatlari
13Fonologiyasi inglizçadan sodda: taxminan 24 asosiy fonema (5 unli va taxminan 19 undoş). Savodli nutq egalarida unlilar 10 tagaça bölişi mumkin. Inglizça hand sözi han, pig esa pik şaklini oladi.
Fe'lga -im qöşimçasi ötimlilikni bildiradi (luk — «qaramoq», lukim — «körmoq»). Zamon bai (kelasi), bin (ötgan) va stap (davomli hozirgi) sözlari bilan ifodalanadi. Otda son kategoriyasi yöq, olmoşlarda şaxs, son va inklyuzivlik bor. Sifatlar -pela qöşimçasini oladi. Takrorlaş keng tarqalgan: sip «kema», sipsip «qöy». Faqat ikkita predlog bor: bilong va long. Majhul daraja yöq.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tok Pisin // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/143 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATok Pisin. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/143
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/143
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2004-yil
122 ming kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.