Oceania

Oceania (Okeaniya) — Tinç okeanining markaziy va ğarbiy qismlaridagi orollarni, ba'zi ta'riflarda esa Avstraliyani ham öz içiga olgan geografik region. Ba'zi tasniflarda u dunyoning qit'alaridan biri sifatida qaraladi. Manbalarda uning çegaralari, maydoni va aholisi haqida turliça ma'lumotlar keltiriladi.

Okeaniya odatda uç qismga bölinadi: Melaneziya, Mikroneziya va Polineziya. Rus tilidagi manbada Avstraliya va Yangi Zelandiyani birlaştiruvçi Avstralaziya ham alohida region sifatida körsatiladi. Inglizça manbaga köra, eng keng ta'rifda Okeaniya Osiyo materigi va Amerika oraliğidagi barça orollarni qamrab oladi. Ma'lumotlarga köra, Yangi Gvineya va Yangi Zelandiya orollari bu hududdagi eng yirik orollar qatoriga kiradi.

Orollar kelib çiqişiga köra bir neça turga bölinadi. Avstraliyaga yaqin yirik orollar (Melaneziya, Yangi Zelandiya) materik orollaridir. Gavayi, Samoa, Markiz, Jamiyat, Kuk, Tubuai orollari va Pasxa oroli vulqon orollaridir. Marşall, Karolina, Gilbert, Tuamotu, Nauru va boşqa mayda orollar marjon orollaridir. Foydali qazilmalardan nikel, fosfat, neft, oltin, kömir va mis uçraydi.

Okeaniya orollarining köp qismi tropik iqlim mintaqasida joylaşgan. Ekvatorial zonada örtaça oylik harorat 26—28°. Yangi Gvineya va Yangi Zelandiya toğlarida muzliklar bor. Ösimlik va hayvonot dunyosida endemik turlar köp; Okeaniyada sut emizuvçilar kam, quşlar esa köp.

Manbalar eng baland nuqta haqida bir-biriga zid ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada Jaya toği (5029 m) körsatilgan, inglizça Vikipediyada Puncak Jaya 4884 m deyilgan, rus tilidagi manbada esa eng baland nuqta sifatida Vilhelm toği (4509 m) keltirilgan. Maydon böyiça ham ma'lumotlar farq qiladi: inglizça manbada Avstraliya bilan birga taxminan 9 000 000 km², rus manbasida Avstraliya va Okeaniya uçun 8,51 mln km², özbekça manbada orollarning umumiy maydoni 1,26 mln km².

Özbekça Vikipediyada quyidagi davlat va hududlar sanalgan: Amerika Samoasi (AQSH), Avstraliya, Fiji, Fransuz Polineziyasi (Fransiya), Kiribati, Marşall Orollari, Mikroneziya Federativ Ştatlari, Nauru, Papua—Yangi Gvineya, Samoa, Solomon Orollari, Tuvalu, Vanuatu, Yangi Zelandiya, Şarqiy Timor va Şimoliy Mariana orollari (AQSH). Inglizça manbaga köra, BMT ta'rifi Şarqiy Timorni Okeaniyaga kiritmaydi, şuningdek Indoneziya, Yaponiya, Filippin, Singapur va Tayvan orollarini ham çiqarib taşlaydi. Bu ta'rifga Kuk orollari, Niue, Palau, Tonga, Guam, Yangi Kaledoniya kabi hududlar kiradi. Inglizça manbada Avstraliya Okeaniyaning eng yirik va eng köp aholili davlati, Sidney esa eng yirik şahri deyilgan.

Özbekça manbada aholi 31 mln. kişi (2001, Avstraliya bilan birga) deb körsatilgan. Rus manbasida Avstraliya va Okeaniya aholisi 43 mln (2021), inglizça manbada esa 2024-yil uçun taxminan 46,3 mln. Tub joy aholisi papuaslar, melanezlar, polinezlar va mikronezlarga bölinadi. 16-asr boşida Okeaniyada taxminan 3,5 mln. kişi yaşagan; yuqumli kasalliklar va boşqa sabablarga köra aholi keskin kamaygan, 19-asr oxiri va 20-asr boşidan yana ösa boşlagan. Mahalliy aholining bir qismi malay-polinez, boşqa qismi papua tillarida sözlaşadi. Aholining köpçiligi xristian.

Özbekça manbaga köra, Okeaniyaning eng qadimgi aholisi bundan 20—30 ming yil avval Janubi-Şarqiy Osiyodan kelgan; inglizça manbada Avstraliya, Yangi Gvineya va ularning şarqidagi yirik orollarga dastlabki aholi 60 000 yildan ortiq avval kelgani aytiladi. Mikroneziya va Polineziyaga aholi milodning 1-ming yilligida köçib borgan.

Yevropaliklarga orollar F. Magellan ekspeditsiyasidan (1521) boşlab ma'lum böla boşladi. 1642—43-yillarda A. Tasman Yangi Zelandiya, Tonga va Fiji orollarini tadqiq qildi. J. Kuk Tuamotu, Tonga, Yangi Gebrid, Yangi Kaledoniya, Gavayi va Kuk orollarini kaşf etgan. N. N. Miklouho-Maclay Yangi Gvineya aholisi antropologiyasi va etnografiyasiga oid ma'lumot töplagan.

Orollarni dastlab Ğarbiy Yevropa davlatlari, keyinroq AQSH egallay boşladi. Ikkinçi jahon uruşi (1939—45) davrida Okeaniya uruş harakatlari maydoniga aylandi. Uruşdan keyin xalqlarning mustaqillik uçun kuraşi taşkiliy tus oldi va köpgina orollar mustaqil davlatlarga aylandi.