Tuvalu

Tuvalu — Okeaniyada, Tinç okeanning janubi-ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Funafuti. Mamlakat 1978-yil 1-oktabrda mustaqillikka erişgan, 2000-yildan BMT a'zosi.

Tuvalu orollariga polineziyaliklar köçib kelgan. Özbekça Vikipediya maqolasida bu jarayon miloddan avvalgi 1-ming yillik örtalaridan boşlangan deyilsa, rus tilidagi maqolada orollar milodiy 300—500-yillarda Tonga va Samoadan kelganlar tomonidan özlaştirilgan, deb taxmin qilinadi; ingliz tilidagi maqolada esa polineziyaliklar köçişi taxminan uç ming yil oldin boşlangani aytiladi. Nanumangadagi ğordan topilgan olov izlari orollar bundan ham avvalroq özlaştirilgan bölişi mumkinligini körsatadi.

Yevropaliklardan birinçi bölib 1568-yilda ispaniyalik sayyoh Alvaro de Mendanya orollar yonidan ötgan. 1819-yilda orollar «Ellis orollari» deb nomlangan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, 1861-yilda orollarga xristianlik kirib kelgan, 1865-yilda London missioner jamiyatining missioneri Archibald Wright Murray yetib kelgan.

19-asrda qul savdogarlari orollar aholisining bir qismini olib ketgan; özbekça maqolada 1850—75-yillar, rusça va inglizça maqolalarda 1860-yillarning boşi (Peru kemalari) körsatilgan. 1892-yilda orollar Buyuk Britaniya protektoratiga aylangan, 1916-yilda Gilbert va Ellis orollari mustamlakasiga qöşilgan. Ikkinçi jahon uruşida orollarda ittifoqçilar harbiy bazasi joylaşgan. 1974-yilgi referendumda Ellis orollari aholisi Gilbert orollaridan ajralib çiqiş uçun ovoz bergan. Ajraliş sanasi manbalarda turliça: özbekça maqolada 1975-yil, inglizça maqolada 1976-yil 1-yanvar. 1978-yil 1-oktabrda Tuvalu Hamdöstlik tarkibida mustaqil davlat bölgan.

Tuvalu töqqizta orolda joylaşgan: beşta atoll va törtta past marjon oroli (inglizça maqolada oltita atoll va uçta rif oroli deyilgan). Quruqlik maydoni taxminan 26 km² (inglizça maqolada 25,14 km²). Rus tilidagi maqolaga köra, eng baland nuqta atigi 5 m, daryolar yöq, yomğir suvi sardobalarda yiğiladi. Iqlimi issiq va nam; örtaça yillik yoğin 2500–3300 mm (özbekça) yoki taxminan 3000 mm (rusça). Mamlakat tropik siklonlarga duçor böladi. Hayvonot dunyosi kambağal. Dengiz sathining kötarilişi mamlakat uçun xavf sifatida körsatiladi.

Aholisi 2002-yilda 11,15 ming kişi, 2022-yilgi röyxatga köra 10 643 kişi bölgan.

Tuvalu — Hamdöstlik tarkibidagi mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiya 1978-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya monarxi, uning nomidan generalgubernator boşqaradi; u boş vazir tavsiyasiga köra tayinlanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament, ijroiya hokimiyat — boş vazir boşçiligidagi hukumat. Mamlakatda siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalari yöq. Milliy bayram — 1-oktabr, Mustaqillik kuni.

Iqtisodiyotning asosi — qişloq xöjaligi: kokos palmasi, taro, pulaka, non daraxti, banan yetiştiriladi, çöçqa va tovuq boqiladi, baliq ovlanadi. Kokos yonğoğidan kopra olinadi. Çetga kiyim, poyabzal, kopra, meva va sabzavot çiqariladi; maşina, oziq-ovqat va energiya resurslari olib kiriladi. Pul birligi — avstraliya dollari. Ingliz tilidagi maqolaga köra, baliq ovlaş ruxsatnomalari, yordam loyihalari va dengizçilarning pul ötkazmalari iqtisodiyotda muhim örin tutadi.

Aholining köpçiligi tuvalular. Rasmiy til — ingliz tili, şuningdek tuvalu tili qöllanadi. Dindorlarning aksariyati protestantlar. Hunarmandçilikda çiğanoqdan bezaklar yasaş va savat töqiş rivojlangan. Ingliz tilidagi maqolada Pusi va Ali (Ilon baliq va kambala) haqidagi yaratiliş afsonasi keltiriladi.