Tuvalu

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 671-b. — ziyouz.com

Tuvalu (Tuvalu) — Okeaniyada, Tinç okeanning jan.ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 26 km2, aholisi 11,15 ming kişi (2002). Poytaxti — Funafuti. Aholisining köpçiligi tuvalular. Rasmiy til — ingliz tili, şuningdek, polineziya tillaridan biri — tuvalular tili ham qöllaniladi. Dindorlarning aksariyati protestantlar.

Davlat tuzumi. T. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi mustaqil davlat (Hamdöstlik mamlakatlari davlat va hukumat boşliklari anjumanlarida qatnaşiş huquqiga ega emas). Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroliçasi, uning nomidan generalgubernator davlatni boşqaradi; u boş vazir tavsiyasiga binoan, T. fuqarolari orasidan tayinlanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 1 palatali parlament, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. T. marjonlardan hosil bölgan 9 ta orolda joylaşgan. Yer yuzasi pasttekislik; faqat buta va mayda daraxtlar ösadi. Iqlimi iliq va nam, kuçli töfon bölib turadi. Örtaça yillik tra 27°, yillik yoğin miqdori 2500— 3300 mm. Hayvonot dunyosi quşlar va haşarotlardan iborat.

Tarixi. T. orollariga mil. 1ming y.lik örtalaridan polinezlar köçib kela boşlagan. Orollarga yevropaliklardan dastlab 1568 y. ispanlar borgan.

1850—75 y.larda qul savdogarlari T. aholisining bir qismini Avstraliyada işlatiş uçun olib ketganlar. Qul savdosi va yuqumli kasalliklar sababli aholi 10 baravar kamayib ketgan. 1892 y. T. orollarini Buyuk Britaniya egallab olib, Gilbert o.lari bilan birga Britaniya protektoratiga birlaştirgan, 1916 y. Gilbert va Ellis o.lari nomi bilan mustamlakaga aylantirgan. 2-jahon uruşi vaqtida T.da Amerika qöşinlari joylaşib, Gilbert arxipelagini bosib olgan yaponlarga qarşi kuraşgan. 1974 y. referendum natijasida T. aholisining köpçiligi Gilbert o.laridan ajralib çiqiş uçun ovoz berdi. 1975 y. T. Britaniyaning alohida mustamlakasi böldi, 1978 y. 1 okt.da Hamdöstlik tarkibidagi mustaqil davlat deb e'lon kilindi. T.da siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari yöq. T. — 2000 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 okt. — Mustaqillik kuni (1978).

Xöjaligi. T. agrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosi — qişloq xöjaligi. Kokos palmasi, taro, pulaka (taroning bir turi), non daraxti, banan östiriladi, sabzavot ekiladi. Çöçqa va tovuq boqiladi. Baliq ovlaş bilan şuğullaniladi. Kokos yonğoğining bir qismidan kopra ajratib olinadi. Hunarmandçilik (çiğanoqdan bezaklar yasaş, savat töqiş va b.) rivojlangan. Yengil sanoat korxonalari bor. Transporti unçalik rivojlanmagan. Funafuti o.da dengiz priçali bor. 6 orol örtasida aviatsiya katnovi yölga qöyilgan. Çetga kiyim, poyabzal, kopra, meva va sabzavot çiqaradi. Çetdan maşina va uskuna, oziq-ovqat va sanoat mollari, energiya resurslari oladi. Taşqi savdoda Fiji, Avstraliya, JAR bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — avstraliya dollari. T. radiosi işlaydi (1975 y. taşkil etilgan).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУВАЛУ (Tuvalu) — Океанияда, Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майд. 26 км2, аҳолиси 11,15 минг киши (2002). Пойтахти — Фунафути. Аҳолисининг кўпчилиги тувалулар. Расмий тил — инглиз тили, шунингдек, полинезия тилларидан бири — тувалулар тили ҳам қўлланилади. Диндорларнинг аксарияти протестантлар.

Давлат тузуми. Т. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи мустақил давлат (Ҳамдўстлик мамлакатлари давлат ва ҳукумат бошликлари анжуманларида қатнашиш ҳуқуқига эга эмас). Амалдаги конституцияси 1978 й. қабул қилинган. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироличаси, унинг номидан генералгубернатор давлатни бошқаради; у бош вазир тавсиясига биноан, Т. фуқаролари орасидан тайинланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 1 палатали парламент, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Т. маржонлардан ҳосил бўлган 9 та оролда жойлашган. Ер юзаси пасттекислик; фақат бута ва майда дарахтлар ўсади. Иқлими илиқ ва нам, кучли тўфон бўлиб туради. Ўртача йиллик тра 27°, йиллик ёғин миқдори 2500— 3300 мм. Ҳайвонот дунёси қушлар ва ҳашаротлардан иборат.

Тарихи. Т. оролларига мил. 1минг й.лик ўрталаридан полинезлар кўчиб кела бошлаган. Оролларга европаликлардан дастлаб 1568 й. испанлар борган.

1850—75 й.ларда қул савдогарлари Т. аҳолисининг бир қисмини Австралияда ишлатиш учун олиб кетганлар. Қул савдоси ва юқумли касалликлар сабабли аҳоли 10 баравар камайиб кетган. 1892 й. Т. оролларини Буюк Британия эгаллаб олиб, Гилберт о.лари билан бирга Британия протекторатига бирлаштирган, 1916 й. Гилберт ва Эллис о.лари номи билан мустамлакага айлантирган. 2-жаҳон уруши вақтида Т.да Америка қўшинлари жойлашиб, Гилберт архипелагини босиб олган японларга қарши курашган. 1974 й. референдум натижасида Т. аҳолисининг кўпчилиги Гилберт о.ларидан ажралиб чиқиш учун овоз берди. 1975 й. Т. Британиянинг алоҳида мустамлакаси бўлди, 1978 й. 1 окт.да Ҳамдўстлик таркибидаги мустақил давлат деб эълон килинди. Т.да сиёсий партия ва касаба уюшмалари йўқ. Т. — 2000 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 окт. — Мустақиллик куни (1978).

Хўжалиги. Т. аграр мамлакат. Иқтисодиётининг асоси — қишлоқ хўжалиги. Кокос пальмаси, таро, пулака (таронинг бир тури), нон дарахти, банан ўстирилади, сабзавот экилади. Чўчқа ва товуқ боқилади. Балиқ овлаш билан шуғулланилади. Кокос ёнғоғининг бир қисмидан копра ажратиб олинади. Ҳунармандчилик (чиғаноқдан безаклар ясаш, сават тўқиш ва б.) ривожланган. Енгил саноат корхоналари бор. Транспорти унчалик ривожланмаган. Фунафути о.да денгиз причали бор. 6 орол ўртасида авиация катнови йўлга қўйилган. Четга кийим, пойабзал, копра, мева ва сабзавот чиқаради. Четдан машина ва ускуна, озиқ-овқат ва саноат моллари, энергия ресурслари олади. Ташқи савдода Фижи, Австралия, ЖАР билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — австралия доллари. Т. радиоси ишлайди (1975 й. ташкил этилган).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.