Funafuti

Funafuti — Tinç okeanidagi Tuvalu davlatining poytaxti bölgan atoll. U bir neçta orolçalardan iborat. Rasmiy ravişda butun atoll poytaxt hisoblanadi, çunki butun atoll uçun yagona hukumat javob beradi. Ba'zan poytaxt deb Fongafale yoki Vaiaku ham aytiladi.

Soğ oğzaki rivoyatlarga köra, Funafutining asosçi ajdodi Samoa orollaridan kelgan. Orolga yevropaliklardan birinçi bölib 1819-yilda amerikalik kapitan Arent Schuyler de Peyster köz taşlagan va uni Ellice oroli deb atagan. 1841-yilda Çarlz Uilks boşçiligidagi AQSh tadqiqot ekspeditsiyasi orolga taşrif buyurgan. AQSh 1856-yilgi Guano orollari qonuniga asoslanib Funafutiga da'vo qilgan va bu da'voni 1979-yilda tuzilgan döstlik şartnomasi kuçga kirgan 1983-yilgaça saqlab turgan. Rus tilidagi maqolada da'vo 1970-yillar oxirida döstlik şartnomasi imzolanguniga qadar davom etgani aytiladi.

1850-yillarda Jon (Jek) ÖBrayen Tuvaluda joylaşgan birinçi yevropalik bölgan; u Funafutida savdogar bölib, boş rahbarning qiziga uylangan. 1892-yilda Ellice orollari Britaniya protektorati deb e'lon qilindi, 1909-yilda Funafutida birinçi rezident magistrat tayinlandi, 1915-yilda orollar Gilbert va Ellice orollari qirol mustamlakasiga kiritildi.

Ikkinçi jahon uruşi davrida, 1942-yil oktabrda, Funafutini AQSh kuçlari egalladi. Amerikaliklar laguna portini çuqurlaştirdi, aeroport (hozirgi Funafuti xalqaro aeroporti), 76 örinli kasalxona va dengiz bazasini qurdi. 1972-yil oktabrda Bebe siklon atollga katta zarar yetkazdi: beş kişi halok böldi, uylar va daraxtlarning 90 foizi qulab tuşdi. Şunga qaramay, 1978-yilda Funafuti yangi taşkil topgan Tuvaluning ma'muriy poytaxti etib tanlandi.

1896–1898-yillarda Londonning Qirollik jamiyati Çarlz Darvinning marjon atollari paydo bölişi haqidagi nazariyasini tekşiriş uçun Funafutida burğulaş işlarini olib bordi. 2022-yil oktabrda Xalqaro geologiya fanlari ittifoqi atollni dunyodagi 100 ta «geologik meros obyekti» röyxatiga kiritdi. 1996-yil iyunda atollning ğarbiy çekkasida Funafuti qöriqxonasi taşkil etildi.

Atoll lagunani örab turgan 20–400 metr kenglikdagi tor quruqlikdan iborat. Orollar soni manbalarda turliça körsatilgan: rus tilidagi maqolada 30 ta, inglizça maqolada 33 ta (boşqa joyda kamida 29 ta) orolça. Eng yirigi — Fongafale, undan keyin Funafala. Quruqlik maydoni rus manbasida 2,79 km², inglizça manbada 2,4 km².

Laguna (Te Namo) maydoni 275 km² bölib, Tuvaludagi eng katta lagunadir. Uning uzunligi rus manbasida taxminan 20 km, inglizça manbada 18 km yoki 24,5 km deb berilgan. Funafutining köp qismi dengiz sathidan bir metrdan past balandlikda joylaşgan. Prognozlarga köra, 2050-yilga borib quruqlikning taxminan yarmi suv toşqini paytida suv ostida qolişi, 2100-yilga borib 95 foizigaça qismi muntazam suv bosişi mumkin.

2017-yilgi röyxatga olişga köra, aholi 6320 kişi; bu Tuvalu aholisining taxminan 60 foizi. Rus manbasida 2010-yil uçun 5070 kişi körsatilgan. Okrugda töqqiz qişloq bor, ulardan törttasi Fongafaleda. Fongafale, Funafala va Amatuku orollarida doimiy aholi yaşaydi. Hukumat Fongafaledagi Vaiaku qişloğida joylaşgan.

Funafuti Tuvaluning hukumat, ma'muriy va iqtisodiy faoliyat markazi hamda mamlakatdagi eng urbanizatsiyalaşgan atolldir. Atollda aeroport, mehmonxona, ma'muriy binolar va dengiz porti bor. Uylar an'anaviy uslubda (palma barglaridan) va zamonaviy usulda (sementdan) qurilgan. Aeroport uçiş-qöniş yölagi atoll maydonining katta qismini egallaydi; rus manbasiga köra, samolyotlar haftasiga ikki marta qatnagani uçun yölak böş vaqtda ragbi maydoni, haftada bir marta ertalab esa bozor sifatida işlatiladi.

Eng muhim bino — Tuvalu çerkoviga qaraşli Fētu'ao Lima (Tong yulduzi) çerkovi. Tausoa Lima Falekaupule — Funafutidagi an'anaviy yiğiliş uyi; nomi «döstlik qöli» ma'nosini bildiradi. Yana bir diqqatga sazovor joy — Ikkinçi jahon uruşi davrida atollda halokatga uçragan samolyot qoldiqlari: rus manbasida u amerikalik samolyot, inglizça manbada yapon samolyotlari deb körsatilgan.