Tuvaluan

Tuvaluan (öz nomi: te ggana Tuuvalu) — Tuvaluda keng tarqalgan polineziya tili. U Tuvaluning rasmiy tili hisoblanadi. Ilgari mamlakat Ellis orollari deb atalgani uçun til Ellis yoki Ellisian nomi bilan ham ataladi.

Tuvaluan avstroneziya tillar oilasining polineziya kiçik guruhiga, uning Ellis tarmoğiga kiradi. U Gavayi, Maori, Taiti, Samoa, Tokelau va Tonga tillari bilan ozmi-köpmi uzoq qarindoş. Eng yaqin qarindoşlari — Mikroneziya hamda Şimoliy va Markaziy Melaneziyadagi polineziya anklavlarida (Polynesian Outliers) sözlaşiladigan tillar. Tuvaluan Tokelau tili bilan özaro tuşunarli. Tuvalu tilida samoa tilidan özlaşgan sözlar köp: samoa tili hududdagi xristian missionerlarining tili bölgan.

Rus Vikipediyasi ma'lumotiga köra, 1998-yilda Tuvalu orollarida 10 670 kişi şu tilda sözlaşgan; Fiji, Kiribati, Nauru va Yangi Zelandiyadagi muhojirlar bilan birga sözlaşuvçilar soni 13 051 kişi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Tuvalu aholisi taxminan 10 645 kişi (2017-yilgi mini-aholi röyxati), dunyo böylab esa 13 000 dan ortiq sözlaşuvçi bor deb baholanadi. 2015-yilda Yangi Zelandiyada 3500 dan ortiq tuvaluliklar yaşaşi taxmin qilingan; ularning 65 foizi tuvalu tilida gapira oladi. Yangi Zelandiyada har yili Tuvalu tili haftaligi ötkaziladi.

Til ikki lahja guruhiga bölinadi: şimoliy (Nanumea, Nanumaga, Niutao) va janubiy (Funafuti, Vaitupu, Nukufetau, Nukulaelae). Lahjalar özaro tuşunarli, fonetika, morfologiya va leksikada farqlanadi. Funafuti va Vaitupu lahjalari birgalikda te ʻgana māsani («umumiy til») deb ataladigan standart tilni taşkil etadi. Nui orolida aholi kiribati (gilbert) tilining lahjasida gaplaşadi.

Til lotin alifbosida yoziladi. Rus Vikipediyasiga köra, alifbo 16 harfdan iborat: 5 unli (a, e, i, o, u; uzun unlilar uçun makron işlatiladi) va 11 undoş. Standartlaştirilgan imlo yöq. Ingliz Vikipediyasiga köra, köpçilik tuvaluliklar qöllaydigan imlo samoa imlosiga asoslangan va unli hamda undoşlarning uzun-qisqaligini yaxşi ifodalay olmaydi; geminat undoşlar ba'zan farqlanmaydi. Niko Besnier fonemik imlodan foydalanadi.

Barça polineziya tillari kabi tuvaluan ham taxminan 2000 yil avval sözlaşilgan proto-polineziya tilidan kelib çiqqan. Samoa tili 19-asrda missionerlar orqali kirib kelgan: u hukumat hujjatlarida, savod örgatişda va çerkovda işlatilgan. Rus Vikipediyasiga köra, samoa tili 1930-yillargaça mustamlaka ma'muriyati tili, 1950-yillargaça çerkov tili bölgan; ingliz Vikipediyasiga köra, u 1950-yillarda tuvalu tili bilan almaştirilgan. Kiribati tili mustamlaka davrida, Gilbert va Ellis orollari bitta mustamlaka bölgan paytda, muhim rol öynagan. Ingliz tilining roli 1970-yillardan, mustaqillik davridan boşlab oşgan. Tuvalu eng kam hujjatlaştirilgan polineziya tillaridan biri; sintaksis böyiça birinçi yirik iş — Donald Gilbert Kennedyning 1945-yilgi qöllanmasi. Eng köp ilmiy asarni Niko Besnier çop etgan.

Unlilar beşta (i, e, a, o, u), ularning hammasi qisqa va uzun şaklda uçraydi; diftonglar yöq. Undoşlar 10 yoki 11 ta (lahjaga qarab), ular ham qisqa va geminat şaklda uçraydi; /ŋ/ fonemasi ⟨g⟩ bilan yoziladi. Böğin V yoki CV şaklida böladi, undoşlar töplami yöq. Urğu odatda oxirdan oldingi moraga tuşadi. Geminatsiya köplikni bildirişi yoki ma'noni farqlaşi mumkin (masalan, mmala «ortiqça pişgan» va mala «vabo»).

Söz tartibi odatda VSO deb hisoblanadi, biroq u juda erkin; Besnier ma'lumotiga köra statistik jihatdan eng köp OVS uçraydi. Fleksiya va söz yasalişi deyarli yöq: kelişik, zamon va köplik markerlar bilan ifodalanadi. Reduplikatsiya keng qöllanadi; faka- old qöşimçasi sababiy ma'no beradi. Fe'ldan –ga qöşimçasi bilan ot yasaladi. Uçta artikl bor: aniqlik te, noaniq birlik se yoki he, noaniq köplik ne yoki ni.