Palau

Palau (rasman: Palau Respublikasi) — Tinç okeanning ğarbiy qismida, Mikroneziyadagi Karolina orollarida joylaşgan orol davlati. Poytaxti — Ngerulmud. Mamlakat AQSH bilan «erkin uyuşgan» davlat hisoblanadi.

Palau orollarida odamlar bir neça ming yildan beri yaşab keladi, deb taxmin qilinadi. Inglizça va rusça manbalarga köra, orollar miloddan avvalgi 3–2-ming yilliklarda joylaşilgan; ingliz manbasi bunda Filippin yoki Indoneziyadan kelgan austroneziya xalqlarini körsatadi. Ingliz tilidagi ma'lumotda Palauning birinçi yevropa xaritasini çex missioneri Pavel Klayn Samar orolida halokatga uçragan palaulik dengizçilar tavsifi asosida tuzgani aytiladi.

Yevropaliklarning orollarga kelişi sanasi manbalarda har xil: özbekça maqolada ispanlar 1710-yilda kelgani, rusça maqolada ispan Ruy Lopes de Viyalobos orollarni 1543-yilda körgan bölişi mumkinligi, ingliz maqolasida esa Fransisko Padilla boşçiligidagi yezuitlar ekspeditsiyasi 1710-yil 30-noyabrda orollarga taşrif buyurgani yoziladi. Dastlabki muvaffaqiyatsiz urinişlar tufayli ispanlar orollarga Islas Encantadas («Sehrlangan orollar») deb nom bergan.

1783-yilda ingliz kemasi «Antilopa» Ulong oroli yaqinida halokatga uçradi, şundan söng inglis savdogarlari orollarga muntazam kela boşladi. Orollar 1885-yilda Ispaniya ta'siriga ötdi; özbekça maqola mustamlaka 1886-yildan boşlanganini yozadi. Orollar Germaniyaga sotilgan sana ham ikki xil körsatilgan: özbekça maqolada 1889-yil, rusça va inglizça maqolalarda 1899-yil. Birinçi jahon uruşi davrida orollarni Yaponiya egalladi va Millatlar Ligasi unga mandat berdi. Ikkinçi jahon uruşida AQSH orollarni 1944-yilda egalladi, 1947-yildan Palau AQSH boşqaruvidagi Tinç okean orollari vasiylik hududi tarkibida böldi.

1981-yilda yangi konstitutsiya asosida Palau Respublikasi taşkil topdi. 1993-yil noyabrdagi referendumda erkin uyuşma maqomi ma'qullandi. Erkin uyuşma şartnomasi 1994-yil 1-oktabrda kuçga kirdi; şu kun Mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi. Palau 1994-yildan BMT a'zosi. 2012-yilda Palaudagi Qoyali orollar YUNESKO Jahon merosi obyekti deb e'lon qilindi.

Ozbekça maqolaga köra, Palau 8 ta yirik orolda joylaşgan, eng kattasi — Babeltuap. Rusça maqolada arxipelag 328 oroldan, ingliz maqolasida taxminan 340 oroldan iborat deyiladi. Maydoni manbalarda 458, 459 va 466 km² deb berilgan. Yirik orollar vulqon harakati natijasida paydo bölgan va marjon riflari bilan öralgan. Iqlimi nam, tropik. Sohil suvlarida baliq köp.

Palau — respublika. Davlat boşliği — aholi tomonidan 4 yilga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali Milliy kongressga (senat va delegatlar palatasi) tegişli. Amaldagi konstitutsiya 1981-yilda qabul qilingan. Mamlakat 16 ştatga bölinadi. Siyosiy partiyalar yöq. Mudofaa, moliya va taşqi işlar masalalarida AQSH bilan şartnoma amal qiladi; ingliz maqolasiga köra, Palauning öz armiyasi yöq.

Iqtisodiyotning asosini sayyohlik, baliq ovlaş va badiiy hunarmandçilik taşkil etadi. Qişloq xöjaligida kokos, tapioka, meva va sabzavot yetiştiriladi. Rusça maqolaga köra, YaIMning katta qismi AQSH subsidiyalari hisobiga ta'minlanadi. Pul birligi — AQSH dollari.

Aholining asosiy qismi mikronezlar. Rasmiy tillar — palau va ingliz tillari; ayrim ştatlarda boşqa tillar, jumladan yapon tili ham rasmiy maqomga ega. Dindorlarning aksariyati — katoliklar. Rusça maqolada mahalliy modekngey e'tiqodiga 8,7% aholi amal qilişi yoziladi. Badiiy hunarmandçilik rivojlangan.