Hiri Motu

Hiri Motu (Police Motu, Pidgin Motu yoki oddiygina Hiri) — Papua-Yangi Gvineyaning poytaxti Port-Moresbi atrofida sözlaşiladigan til. Rus tilidagi Vikipediyada u mamlakatning rasmiy tillaridan biri (ingliz va tok-pisin bilan birga) sifatida qayd etilgan.

Hiri Motu — avstroneziya tillar oilasiga mansub motu tilining soddalaştirilgan şakli. Ingliz tilidagi manbaga köra, u qat'iy ma'noda na pidgin, na kreol hisoblanadi, ammo ikkala turning ayrim belgilariga ega. Fonologik va grammatik farqlar tufayli motu tilida sözlaşuvçilar Hiri Motuni tuşunmaydi, garçi tillar leksikasining 90 foizgaça qismi umumiy bölsa ham. Til tok-pisin ta'sirini ham qisman olgan.

Ikki lahja farqlanadi: «avstroneziya» (markaziy) va «papua» (nomarkaziy). Nomlar bu lingua franka egalarining ona tillariga qarab berilgan. Papua lahjasi keng tarqalgan bölib, taxminan 1964-yildan rasmiy naşrlarda me'yor sifatida işlatilgan. Avstroneziya lahjasi grammatika va fonologiyada motu tiliga yaqinroq, luğati boyroq; u nufuzli hisoblanib, sözlaşuvçilar uni «töğriroq» deb bilgan.

Hozirgi kunda sözlaşuvçilar asosan keksa avlod vakillari bölib, Markaziy va Gulf provinsiyalarida yaşaydi. Motu tilining yoş sözlaşuvçilari köpinça Hiri Motuni bilmaydi, oz qismi uni yaxşi tuşunadi yoki gapiradi. Tilning ilgari keng tarqalgan hududlarda ham qöllanişi ingliz va tok-pisin foydasiga kamayib bormoqda. Til qonunçilikda ma'lum darajada e'tirof etilgan.

Til yevropaliklar bilan aloqalardan ança oldin paydo bölgan. U motu xalqi va Yangi Gvineya janubi-şarqiy qirğoğidagi qöşni qabilalar örtasida asosan sago va sopol idişlar bilan olib borilgan savdo ekspeditsiyalari — «hiri» davrida şakllangan. Mustamlakaning dastlabki davrida uni Papua qirollik politsiyasi qöllagani tarqalişiga olib keldi, şu bois «Police Motu» nomi paydo böldi.

Ikkinçi jahon uruşigaça tok-pisin Oven-Stenli tizmasidan janubda keng tarqalmagan edi. 1960-yillar boşiga kelib Hiri Motu mamlakatning katta qismida lingua franka bölgan; ota-onalari turli til guruhlariga mansub bolalar (asosan politsiyaçilar va boşqa davlat xizmatçilarining farzandlari) uçun ona tili edi. 1970-yillar boşidan uning örnini asta-sekin tok-pisin va ingliz tili egalladi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, «Hiri Motu» nomi 1970-yillar boşida Axborot va tarğibot xizmatlari departamenti konferensiyasida tavsiya etilgan. Çunki «Police Motu» nomi tilning tarixini töliq aks ettirmasdi: 1946-yilda Yangi Gvineya politsiyasi birlaştirilgaç, bu til politsiya işidagi köp vazifalarini yöqotgan, politsiyaning köpçiligida pidgin qöllanilgan.

Hiri Motuda old qöşimçalar emas, kelişik vazifasini bajaruvçi kömakçilar (postpozitsiyalar) işlatiladi. Masalan, ai — «içida», «ustida», «da» ma'nolarida: maua ai («qutida»), pata ai («stol ustida»). Ikki unli yonma-yon kelmagani uçun ai köpinça sözga qöşilib ketadi: lalonai, latanai.

Gap tartibi ikki xil: ega–töldiruvçi–fe'l (SOV) yoki töldiruvçi–ega–fe'l (OSV); ikkinçisi köproq uçraydi. Fe'l doim gap oxirida keladi. Ikki ma'noli holatlarda egadan keyin ese ega körsatkiçi qöyiladi: Inai mero ese boroma badana ia alaia — «Bu bola katta çöçqani öldirdi».

Olmoşlarda «biz»ning qamrab oluvçi (tinglovçi kiradi) va qamramaydigan şakllari farqlanadi. Egalik şakllari: egu («mening»), emai («bizning», qamrab oluvçi), eda («bizning», qamramaydigan), emu («sening»), emui («sizning»), ena («uning»), edia («ularning»). Egalik fe'li («ega bölmoq») yöq; «Menda it bor» Lau na mai egu sisia («men – itim bilan») deb ifodalanadi. «Bölmoq» boğlovçisi vazifasida na va be zarraçalari almaşinib keladi.

Sanoq tizimi 100 000 gaça boradi; 1–5 raqamlari: ta, rua, toi, hani, ima. Köp sonlar köp böğinli, şu sababli köpçilik papualiklar ingliz sanoğidan foydalanadi.