Şarqiy Timor

Şarqiy Timor (Timor-Leste), rasmiy nomi Şarqiy Timor Demokratik Respublikasi, Janubiy-Şarqiy Osiyodagi davlat. U Timor orolining şarqiy yarmini, Oecusse eksklavini hamda Atauro va Jako orollarini öz içiga oladi. Poytaxti va eng katta şahri — Dili.

Yerimalay (Jerimalay)dagi madaniy yodgorliklar 42 000 yil oldingi davrga tegişli. Dastlabki aholi avstralo-melaneziya köçişi paytida kelgan, keyinçalik avstroneziya xalqlari yangi tillarni olib kelgan. Orolda odat huquqi bilan boşqariladigan siyosiy birlaşmalar bölgan: kiçik jamoalar sukolarga, sukolar esa liurai boşçiligidagi şohliklarga birlaşgan. Taxminan 13-asrdan orol sandal daraxti eksport qilgan, 14-asrga kelib Janubi-Şarqiy Osiyo, Xitoy va Hindiston savdo tarmoqlariga kirgan.

16-asrda Şarqiy Timor Portugaliya ta'siriga tuşdi. 1613-yilda Solor yöqolgaç, portugallar Floresga, 1646-yilda Kupangga, 1652-yildan keyin Lifauga (hozirgi Oecusse) köçgan. Dili 1769-yilda taşkil etilgan. Orolning Gollandiya va Portugaliya qismlari örtasidagi çegarani 1914-yilda Doimiy Arbitraj sudi belgilagan. Ikkinçi jahon uruşida Dili 1941-yilda ittifoqçilar, 1942-yildan yaponlar tomonidan bosib olingan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, kuraşda 40 000–70 000 tinç aholi halok bölgan.

1974-yildagi Portugaliya inqilobidan söng partiyalar tuzilib, 1975-yilda fuqarolar uruşi boşlandi. Fretilin 1975-yil 28-noyabrda mustaqillik e'lon qildi. Indoneziya 7-dekabrda bostirib kirdi va 1976-yil 17-iyulda hududni özining 27-provinsiyasi deb e'lon qildi. Haqiqat va Yaraşuv Komissiyasi hisobotiga köra, 1974–1999-yillarda kamida 102 800 mojaro bilan boğliq ölim qayd etilgan; boşqa baho 200 000 gaça. 1991-yildagi 200 dan ortiq namoyişçining qatl etilişi xalqaro bosimni kuçaytirdi. 1999-yil avgustdagi BMT nazoratidagi referendumdan keyin zöravonlik avj oldi, INTERFET kuçlari kiritildi, 25-oktyabrda hududni UNTAET boşqara boşladi. 2002-yil 20-mayda Konstitutsiya kuçga kirdi va Şarqiy Timor 21-asrning birinçi yangi suveren davlatiga aylandi; 27-sentyabrda BMTga a'zo böldi. Xanana Gusmau birinçi prezident etib saylandi. 2006-yildagi tartibsizliklarda 155 000 kişi uyini tark etgan. BMT tinçlikparvarlik missiyasi 2012-yil 31-dekabrda yakunlangan. 2022-yilda prezident bölib Xose Ramuş-Orta qayta saylandi.

Relyefi asosan toğli, eng baland nuqtasi 2960 m; balçiqli vulkanlar bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli. Qirğoqda harorat yil davomida 25–27°, yillik yoğin 500 mm atrofida (may–noyabr — quruq mavsum). Ğarbda Indoneziya bilan quruqlikdagi çegara bor, janubda Timor dengizi orqali Avstraliya joylaşgan.

Siyosiy tizim Portugaliya tizimiga asoslangan yarim prezidentlik respublikasi: xalq saylaydigan prezident hokimiyatni Milliy parlament tayinlaydigan boş vazir bilan taqsimlaydi. Hokimiyat milliy hukumat ostida markazlaşgan, ammo köpgina mahalliy rahbarlar norasmiy ta'sirga ega. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, davlat 14 ma'muriy okrugga bölingan. Mamlakat Portugal tillari mamlakatlari hamjamiyati va ASEAN a'zosi, Tinç okeani orollari forumining kuzatuvçisi.

Mamlakat nisbatan qaşşoq bölib, iqtisodiyoti tabiiy resurslarga, ayniqsa neftga, va xorijiy yordamga tayanadi. Özbekça Vikipediyaga köra, qişloq xöjaligi asosiy tarmoq: eksport uçun kofe, kauçukli daraxt, kokos palmasi, içki ehtiyoj uçun şoli, makkajöxori, şakarqamiş, taro va yams yetiştiriladi; eçki, yilqi, buyvol boqiladi, baliq ovlanadi. 1980-yillar boşigaça sandal yoğoçi eksporti katta daromad keltirgan, keyin uni kesiş çeklangan.

Orolga papua va avstroneziya xalqlari turli davrlarda joylaşgan; bu madaniy va til xilma-xilligini yaratgan. Rasmiy tillar — portugal va tetum. Aholining aksariyati katolik bölib, katoliklik, ayniqsa qişloqlarda, mahalliy urf-odat va e'tiqodlar bilan yonma-yon yaşaydi. Ta'lim savodxonlikni oşirgan.