Şarqiy timor

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51-b. — ziyouz.com

Şarqiy timor - Janubiy Şarqiy Osiyodagi davlat. Mayd. 14,8 ming km2. Aholisi 952,6 ming kişi (2002). Poytaxti — Dili şahri. Tetum, mambai, papuas va boşqalar xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — portugal tili. Dindorlarning aksariyati musulmon va katoliklar; aholining bir qismi an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi.

Tabiati. Ş.T. Timor o.ning şim. şarqida joylaşgan. Relyefi, asosan, toğli, eng baland joyi 2960 m; balçiqli vulkanlar bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli. Sohilda tra yil davomida 25°—27°. Yillik yoğin 500 mm atrofida (may — noyab. quruq mavsum).

Tarixi. Ş.T. Portugaliyaning sobiq mustamlakasi. 1974 yil Portugaliya Ş.T. aholisining öz huquqini özi belgilaş va mustaqillik huquqini tan oldi. 1975 yil noyab.da Ş.T. mustaqilligi uçun inqilobiy front Ş.T. mustaqilligini e'lon qildi, ammo Indoneziya tarafdori bölgan guruxlar Ş.T.ni Indoneziyaga qöşilganligini bildirdi. Indoneziya öz qöşinlarini Ş.T.ga olib kirdi va unga provinniya maqomini berdi. 1999 yilda ötkazilgan referendumda Ş.T. aholisining aksariyati mustaqil davlat quriş tarafdori ekanligini bildirdi. 25 yil davom etgan kuraşdan söng Ş.T. 2002 yil 20 mayda mustaqillikka erişdi va Şanana Gujmau uning birinçi prezidenti etib saylandi. 2002 yildan BMT a'zosi.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosi — q.x. Eksport uçun kofe, kauçukli daraxt, kokos palmasi östiriladi. Içki ehtiyoj uçun şoli, makkajöxori, şakarqamiş, taro, yams, supurgi ekiladi. Eçki, yilqi, buyvol boqiladi. Dengizdan baliq ovlanadi. 1980-y.larning boşigaça sandal daraxti yoğoçini çetga olib çiqib ketiş katta daromad keltirgan, keyinçalik uni kesiş çeklandi. Q.x. xom aşyolarini qayta işlovçi korxonalar bor. Pul birligi — timor eskudosi, rupiya.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАРҚИЙ ТИМОР - Жанубий Шарқий Осиёдаги давлат. Майд. 14,8 минг км2. Аҳолиси 952,6 минг киши (2002). Пойтахти — Дили шаҳри. Тетум, мамбаи, папуас ва бошқалар халқлар яшайди. Расмий тил — португал тили. Диндорларнинг аксарияти мусулмон ва католиклар; аҳолининг бир қисми анъанавий динларга эътиқод қилади.

Табиати. Ш.Т. Тимор о.нинг шим. шарқида жойлашган. Рельефи, асосан, тоғли, энг баланд жойи 2960 м; балчиқли вулканлар бор. Иқлими субэкваториал, муссонли. Соҳилда тра йил давомида 25°—27°. Йиллик ёғин 500 мм атрофида (май — нояб. қуруқ мавсум).

Тарихи. Ш.Т. Португалиянинг собиқ мустамлакаси. 1974 йил Португалия Ш.Т. аҳолисининг ўз ҳуқуқини ўзи белгилаш ва мустақиллик ҳуқуқини тан олди. 1975 йил нояб.да Ш.Т. мустақиллиги учун инқилобий фронт Ш.Т. мустақиллигини эълон қилди, аммо Индонезия тарафдори бўлган гурухлар Ш.Т.ни Индонезияга қўшилганлигини билдирди. Индонезия ўз қўшинларини Ш.Т.га олиб кирди ва унга провинния мақомини берди. 1999 йилда ўтказилган референдумда Ш.Т. аҳолисининг аксарияти мустақил давлат қуриш тарафдори эканлигини билдирди. 25 йил давом этган курашдан сўнг Ш.Т. 2002 йил 20 майда мустақилликка эришди ва Шанана Гужмау унинг биринчи президенти этиб сайланди. 2002 йилдан БМТ аъзоси.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. Экспорт учун кофе, каучукли дарахт, кокос пальмаси ўстирилади. Ички эҳтиёж учун шоли, маккажўхори, шакарқамиш, таро, ямс, супурги экилади. Эчки, йилқи, буйвол боқилади. Денгиздан балиқ овланади. 1980-й.ларнинг бошигача сандал дарахти ёғочини четга олиб чиқиб кетиш катта даромад келтирган, кейинчалик уни кесиш чекланди. Қ.х. хом ашёларини қайта ишловчи корхоналар бор. Пул бирлиги — тимор эскудоси, рупия.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.