Katagenez
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221-b. — ziyouz.com
Katagenez (yun. kata — yuqoridan quyiga böladigan harakatni bildiradigan qöşimça va ... genez) 1) biologiyada organizmlarning soddalaşgan ekologik muhitga ötişi tufayli morfofiziologik tuzilişining pasayişiga, bir qança organlar va organlar sistemasining dezintegratsiyasi va reduksiyasiga olib keluvçi regressiv evolyutsiya. K.ga misol qilib organizmlarning ötroq yoki parazit yaşaşga utişi tufayli ular tuzilişining özgarişini körsatiş mumkin. K. termini regressiv evolyutsiyaning morfologik özgarişlarini emas, balki ekologik va genetik tomonlarini ham öz içiga olişi b-n katamorfozdyan farq qiladi. 2) geologiyada — çökindi toğ jinslari hosil bölgandan söng diagenez natijasida va ularning metamorfik toğ jinsiga aylanişiga qadar kimyoviymineralogik şakllaniş bosqiçi (yana q. Litogenez). K. terminini rus olimi A. Ye. Fersman (1922) tavsiya etgan. K.da toğ jinslari kuçli ziçlanadi, ikkilamçi minerallar hosil böladi, moddalar qayta kristallanadi. K. tektonik harakatlar natijasida toğ jinslarining çuqurlikka çökişidan hosil böladigan bosim va t-raning kötarilişidan sodir böladi. K. qonuniyatlarini biliş amaliyotda katta ahamiyatga ega. Mas, çökindi qatlamlarning neftga istiqbolini baholaşda, qazilma kömirlar, noruda quriliş materiallari va b.ning xususiyatlarini başorat qilişda K.ning ahamiyati katta. Xorijiy adabiyotlarda K. örnida «diagenezning keçki bosqiçi» iborasi qöllaniladi.
Q.: Litogenez
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТАГЕНЕЗ (юн. kata — юқоридан қуйига бўладиган ҳаракатни билдирадиган қўшимча ва ... генез) 1) биологияда организмларнинг соддалашган экологик муҳитга ўтиши туфайли морфофизиологик тузилишининг пасайишига, бир қанча органлар ва органлар системасининг дезинтеграцияси ва редукциясига олиб келувчи регрессив эволюция. К.га мисол қилиб организмларнинг ўтроқ ёки паразит яшашга утиши туфайли улар тузилишининг ўзгаришини кўрсатиш мумкин. К. термини регрессив эволюциянинг морфологик ўзгаришларини эмас, балки экологик ва генетик томонларини ҳам ўз ичига олиши б-н катаморфоздян фарқ қилади. 2) геологияда — чўкинди тоғ жинслари ҳосил бўлгандан сўнг диагенез натижасида ва уларнинг метаморфик тоғ жинсига айланишига қадар кимёвийминералогик шаклланиш босқичи (яна қ. Литогенез). К. терминини рус олими А. Е. Ферсман (1922) тавсия этган. К.да тоғ жинслари кучли зичланади, иккиламчи минераллар ҳосил бўлади, моддалар қайта кристалланади. К. тектоник ҳаракатлар натижасида тоғ жинсларининг чуқурликка чўкишидан ҳосил бўладиган босим ва т-ранинг кўтарилишидан содир бўлади. К. қонуниятларини билиш амалиётда катта аҳамиятга эга. Мас, чўкинди қатламларнинг нефтга истиқболини баҳолашда, қазилма кўмирлар, норуда қурилиш материаллари ва б.нинг хусусиятларини башорат қилишда К.нинг аҳамияти катта. Хорижий адабиётларда К. ўрнида «диагенезнинг кечки босқичи» ибораси қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.