Katapulta

Katapulta (lot. kata — yuqoridan pastga va pallo —- uloqtiraman, irğitaman) — 1)harbiy işda — buralgan tolalar (soç, pay va b.) ning qayişqoqlik kuçi ta'sirida harakatga keltiriladigan uloqtiriş maşinasi. Yunoniston va Rimda 5-a. oxirigaça, asosan, qörğonlarni qamal qilişda, jang maydonlarida qöllanilgan. K. toş, ğölalarni, smola solib yondirilgan boçkalar va nayzalarni bir neça yuz metrga uloqtirgan. Örta asrlarda Şarq mamlakatlari, şu jumladan, Örta Osiyoda ham rasm bölgan. Uzbekistan hududida manjaniq va palaxmon deb atalgan; 2) samolyot, planyor va b. uçiş apparatlariga qisqa yöl uçastkasida boşlanğiç (start) tezlik beradigan qurilma. K. harakatlantiriş qurilmasi (aravaçalar, mokisimon qurilma, ilgak va b.), yönaltiruvçi qurilma (köpinça relyelar) va uçirib yuboriş mexanizmlaridan iborat. Harakatlantiriş qurilmasi (uçiş apparati mahkamlangan) yo reaktiv dvigatel b-n işga tuşiriladi yoki biror iş jismi (buğ, porox gazi, qisilgan havo, prujina, rezina tizimça va b.) energiyasidan foydalaniladi. Yuguriş oxirida uçiş apparatining harakatlantiriş qurilmasi keskin töxtaydi, uning ustidagi uçiş apparati mustaqil uçişi uçun yetarli tezlik b-n ajralib çiqadi. Gorizontal yönaltiruvçi qurilmali K. avianosetslarda, vertikal yönaltiruvçi qurilmali K. uçuvçilarni maşq qildiriş va insonga qisqa vaqtli katta zöriqiş ta'sirini tekşiriş uçun samolyotdan katapultlaş jarayonini yer şaroitida bajarişda qöllaniladi; 3) kosmik kema kabinasidan katapultalanadigan örindiqni irğitişni ta'minlovçi qurilma.