Katapulta

Katapulta (lotinça catapulta, yunonça kata — «pastga» va pallo — «otaman, uloqtiraman») — qadimgi davr va örta asrlarda qamal hamda janglarda işlatilgan uloqtiriş maşinasi. Hozirgi zamonda bu nom samolyot va boşqa uçiş apparatlariga qisqa masofada uçiş tezligini beradigan qurilmaga, şuningdek, uçuvçi örindiğini kabinadan irğitib çiqaradigan moslamaga nisbatan ham işlatiladi.1

ÖzME'ga köra, harbiy katapulta buralgan tolalar — soç, pay va şu kabilarning taranglik kuçi hisobiga harakatga keltirilgan. U toş va ğölalar, smola bilan yondirilgan boçkalar hamda nayzalarni bir neça yuz metrga uloqtira olgan. Yunoniston va Rimda bunday maşinalar asosan qal'alarni qamal qilişda va jang maydonida 5-asr oxirigaça qöllangan.

Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi yunonlar katapulta deb har qanday uloqtiriş quroliga aytgan. Tarixçi Diodor uning ixtirosini miloddan avvalgi 399-yilda Sirakuza hukmdori Dionisiy I bilan boğlaydi: u Sitsiliyada hunarmandlarni töplab, ularga yangi qurollar yasatgan. Miloddan avvalgi 397-yilda Motiya qamalida Karfagen kemalariga qarşi ana şu qurollar qöllangan. Makedoniyalik Filipp II va Iskandar yurişlarida katapultalar keng işlatilgan. Rimlik me'mor Vitruviy snaryad oğirligiga qarab buralgan tola teşigining ölçamlarini batafsil yozib qoldirgan. Örta asrlarda bu öringa oğirlik kuçi bilan işlaydigan treybuşet kabi maşinalar keldi.

Katapultaning uzoqqa otişi haqidagi ma'lumotlar bir-biriga zid. Rusça Vikipediyaga köra, Iosif Flaviy rimliklarning 26 kilogrammli toşlarni 360 metrça masofaga otganini yozgan, ammo zamonaviy tajribalarda qayta tiklangan katapultalar ança kamtarroq natija körsatgan.

ÖzME'ga köra, örta asrlarda uloqtiriş maşinalari Şarq mamlakatlarida, jumladan Markaziy Osiyoda ham keng tarqalgan. Hozirgi Özbekiston hududida ular manjaniq va palaxmon nomlari bilan ma'lum bölgan. Rusça Vikipediya qadimgi Xitoyda bunday quroldan kamida miloddan avvalgi 4-asrdan foydalanilganini ham qayd etadi.

Zamonaviy katapulta uçiş apparatini qisqa yöl qismida tezlaştirib, mustaqil uçişi uçun zarur tezlikka yetkazadi. ÖzME'ga köra, u harakatlantiruvçi qism (aravaça, ilgak va boşqalar), yönaltiruvçi qism (köpinça relslar) va uçirib yuboriş mexanizmidan iborat. Harakatlantiruvçi qismni reaktiv dvigatel yoki buğ, porox gazi, siqilgan havo, prujina, rezina kabi iş jismining energiyasi harakatga keltiradi. Yugurişning oxirida u keskin töxtaydi, apparat esa yetarli tezlik bilan ajralib uçib ketadi.

Gorizontal yönaltirgiçli katapultalar avianosetslarda işlatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, gidravlik katapultalar 1950-yilgaça qöllangan, keyin buğ katapultalari keng tarqalgan, elektromagnit katapultalar esa sinovdan ötkazilmoqda. ÖzME'ga köra, vertikal yönaltirgiçli qurilmalar uçuvçilarni yerda maşq qildiriş va inson organizmiga qisqa muddatli katta yuklama ta'sirini tekşiriş uçun qöllanadi. Kosmik kema va samolyot kabinasidagi örindiqni favqulodda holatda irğitib çiqaradigan qurilma ham katapulta deb yuritiladi.