Katarakta
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227-b. — ziyouz.com
Katarakta (yun. katarrhaktes — şarşara) — köz gavharining xiralanişi. Bunda közga tuşayotgan yoruğlik nurlarining yöli qisman tösilib qolib, köz ba'zan körmay qoladi. Köz gavharining qaysi qismi xiralaşganiga qarab, K.ning quyidagi turlari farq qilinadi: old vaorqa polyar K., xaltali K. (gavharni örab turgan kapsulada böladi), ya d rol i (gavharning markazida böladi), urçuqsimon, qavatli yoki zonulyar, töliq plyonkasimon, köp şaklli, pöstloq K.si (gavharning periferik qavatiga tuşadi). Köz gavharida xiralanişning boşlanişi birlamçi K. deyilsa, gavharning yadrosi yoki K. massalari olingandan söng paydo bölgan xiralaniş i k k i l a mçi K. deyiladi.
K. tuğma va hayotda orttirilgan böladi. Ona qornida rivojlanayotgan homilaga turli taşqi (zaharlaniş, gipova avitaminoz, nurlaniş) va içki (ona va bolaning rezus kelişmovçiligi) muhitlarning salbiy ta'siri, homiladorlik vaqtida onaning turli kasalliklar, ayniqsa, yuqumli kasalliklar b-n oğrişi, şuningdek, nasldan-naslga ötuvçi irsiy kasalliklar tugma K. ga sabab böladi. Bunda gavharning xiralaşişi juda sekin rivojlanişi mumkin, ayrim bemorlarda umr böyi özgarmaydi. Organizmda moddalar almaşinuvining buzilişi, qand kasalligi, şuningdek, umumiy kasalliklar, köz şikastlanişlari va kasalliklari, yaqindan körişning oğir şakli, yuqori t-rada uzoq işlaş, turli zaharli moddalar va ionlaştiruvçi nurlar ta'sirida orttirilgan K. yuzaga keladi. Orttirilgan K.ning qarilik, travmatik va asoratli (glaukoma, iridotsiklit, qand kasalligi va b.ning asorati sifatida) turlari bor. Orttirilgan K.da vaqt ötişi b-n köz gavhari butunlay xiralaşib qoladi. Qarilikdagi K. asta-sekin rivojlanadi, u köproq 55—60 yoşdan oşganlarda uçraydi. Qarilikdagi K. ning boşlaniş, yetilmagan, yetilgan va yetilib ötib ketgan bosqiçlari farq qilinadi, uning yetilgan davri hammada har xil, bu odatda, bemorning umumiy ahvoli va yoşiga boğliq. Operatsiya muddatini belgilaşda kasallikning yetilgan bosqiçi muhim. K.da dastlab bemorning kasal közi oldi jimirlab, nuqta, çiziq va doğlar paydo böladi; yonib turgan lampa, şar yoki fonarga şu köz b-n Karaganda, u bir neçta bölib körinadi. Bu — notekis xiralaşgan köz gavharining nur sindiriş xususiyati buzilişi oqibatida röy beradi. Közning xira tortişi uning boşqa kasalliklarida ham kuzatiladi, şuning uçun, albatta, vraçga murojaat etiş va kasallikni öz vaqtida aniqlaş lozim. Dorilar b-n davolanadi yoki mikroxirurgiya, ultratovuş yoki lazer nurlari yordamida operatsiya qilib xiralaşgan köz gavhari olib taşlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТАРАКТА (юн. katarrhaktes — шаршара) — кўз гавҳарининг хираланиши. Бунда кўзга тушаётган ёруғлик нурларининг йўли қисман тўсилиб қолиб, кўз баъзан кўрмай қолади. Кўз гавҳарининг қайси қисми хиралашганига қараб, К.нинг қуйидаги турлари фарқ қилинади: олд ваорқа поляр К., халтали К. (гавҳарни ўраб турган капсулада бўлади), я д рол и (гавҳарнинг марказида бўлади), урчуқсимон, қаватли ёки зонуляр, тўлиқ плёнкасимон, кўп шаклли, пўстлоқ К.си (гавҳарнинг периферик қаватига тушади). Кўз гавҳарида хираланишнинг бошланиши бирламчи К. дейилса, гавҳарнинг ядроси ёки К. массалари олингандан сўнг пайдо бўлган хираланиш и к к и л а мчи К. дейилади.
К. туғма ва ҳаётда орттирилган бўлади. Она қорнида ривожланаётган ҳомилага турли ташқи (заҳарланиш, гипова авитаминоз, нурланиш) ва ички (она ва боланинг резус келишмовчилиги) муҳитларнинг салбий таъсири, ҳомиладорлик вақтида онанинг турли касалликлар, айниқса, юқумли касалликлар б-н оғриши, шунингдек, наслдан-наслга ўтувчи ирсий касалликлар тугма К. га сабаб бўлади. Бунда гавҳарнинг хиралашиши жуда секин ривожланиши мумкин, айрим беморларда умр бўйи ўзгармайди. Организмда моддалар алмашинувининг бузилиши, қанд касаллиги, шунингдек, умумий касалликлар, кўз шикастланишлари ва касалликлари, яқиндан кўришнинг оғир шакли, юқори т-рада узоқ ишлаш, турли заҳарли моддалар ва ионлаштирувчи нурлар таъсирида орттирилган К. юзага келади. Орттирилган К.нинг қарилик, травматик ва асоратли (глаукома, иридоциклит, қанд касаллиги ва б.нинг асорати сифатида) турлари бор. Орттирилган К.да вақт ўтиши б-н кўз гавҳари бутунлай хиралашиб қолади. Қариликдаги К. аста-секин ривожланади, у кўпроқ 55—60 ёшдан ошганларда учрайди. Қариликдаги К. нинг бошланиш, етилмаган, етилган ва етилиб ўтиб кетган босқичлари фарқ қилинади, унинг етилган даври ҳаммада ҳар хил, бу одатда, беморнинг умумий аҳволи ва ёшига боғлиқ. Операция муддатини белгилашда касалликнинг етилган босқичи муҳим. К.да дастлаб беморнинг касал кўзи олди жимирлаб, нуқта, чизиқ ва доғлар пайдо бўлади; ёниб турган лампа, шар ёки фонарга шу кўз б-н Караганда, у бир нечта бўлиб кўринади. Бу — нотекис хиралашган кўз гавҳарининг нур синдириш хусусияти бузилиши оқибатида рўй беради. Кўзнинг хира тортиши унинг бошқа касалликларида ҳам кузатилади, шунинг учун, албатта, врачга мурожаат этиш ва касалликни ўз вақтида аниқлаш лозим. Дорилар б-н даволанади ёки микрохирургия, ультратовуш ёки лазер нурлари ёрдамида операция қилиб хиралашган кўз гавҳари олиб ташланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.