Kategoriyalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229-b. — ziyouz.com
Kategoriyalar (yun. kategoria — mulohaza, fikr; belgi) (falsafada)— voqelikdagi hodisalar va bilişning muhim, umumiy xususiyat hamda munosabatlarini aks ettiruvçi eng umumiy va asosiy tuşunçalar. K. biliş va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlaşgan natijasi bölib vujudga kelgan.
K. haqidagi ilk ta'limot qad. Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uçraydi. Yunon faylasufi Platon dunyodagi narsa va hodisalar tuşunçalarning ifodasi şaklida hosil böladi deb hisoblaydi. Aristotel özining «Kategoriyalar» asarida K.ni obyektiv reallikning in'ikosi hamda eng yuksak umumlaşmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya töğrisida ma'lumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynaliş. Aristotelning K. haqidagi ta'limoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. Örta asr sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (özgariş), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani körsatib ötadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok şakllari deb tuşunadi. K. haqida ta'limotni işlab çiqişda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab ta'limot tizimini yaratgan. K. haqidagi ta'limotga E. Gartman, A. Şopengauer, F. Nitsşe asarlarida ham keng örin berilgan. Har bir inson öz faoliyatida özigaça şakllangan K. yordamida iş tutadi. K. metodologik va dunyoqaraş mazmuniga ega bölib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan örnini töğri bilib olişga yordam beradi.
Har qaysi fanning öz K. i bölib, şu fanning xususiyatlarini körsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlaştirib, ilmiy bilişdagi metodologik va dunyoqaraş ahamiyatiga ega bölgan tomonlarini ta'riflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong, harakat, rivojlaniş, fazo, vaqt, in'ikos, biliş, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, şakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТЕГОРИЯЛАР (юн. kategoria — мулоҳаза, фикр; белги) (фалсафада)— воқеликдаги ҳодисалар ва билишнинг муҳим, умумий хусусият ҳамда муносабатларини акс эттирувчи энг умумий ва асосий тушунчалар. К. билиш ва ижтимоий амалиёт тарихий тараққиётининг умумлашган натижаси бўлиб вужудга келган.
К. ҳақидаги илк таълимот қад. Ҳиндистоннинг айрим фалсафий мактабларида учрайди. Юнон файласуфи Платон дунёдаги нарса ва ҳодисалар тушунчаларнинг ифодаси шаклида ҳосил бўлади деб ҳисоблайди. Аристотель ўзининг «Категориялар» асарида К.ни объектив реалликнинг инъикоси ҳамда энг юксак умумлашмаси деб талқин қилади. У 10 та категория тўғрисида маълумот беради: моҳият, миқдор, сифат, муносабат, жой, вақт, қоида, ҳолат, хатти-ҳаракат ва қийналиш. Аристотелнинг К. ҳақидаги таълимоти Киндий, Форобий, Ибн Сино томонидан ривожлантирилди. Ўрта аср схоластикаси 6 та категорияни бир-биридан фарқ қилади: борлиқ (моҳият), сифат, миқдор, ҳаракат (ўзгариш), муносабат, эгалик. Декарт ва Локк 3 та категорияни кўрсатиб ўтади: субстанция, ҳолат (модус) ва муносабат. И. Кант К.ни ақл-идрок шакллари деб тушунади. К. ҳақида таълимотни ишлаб чиқишда Гегелнинг ҳам хизмати катта. У К. ҳақидаги кенг ва мураккаб таълимот тизимини яратган. К. ҳақидаги таълимотга Э. Гартман, А. Шопенгауэр, Ф. Ницше асарларида ҳам кенг ўрин берилган. Ҳар бир инсон ўз фаолиятида ўзигача шаклланган К. ёрдамида иш тутади. К. методологик ва дунёқараш мазмунига эга бўлиб, инсонга борлиқнинг моҳиятини, инсоннинг борлиқда тутган ўрнини тўғри билиб олишга ёрдам беради.
Ҳар қайси фаннинг ўз К. и бўлиб, шу фаннинг хусусиятларини кўрсатиб туради. Фалсафий К. фан К.идан фарқ қилиб аниқ фанлар ривожи натижаларини умумлаштириб, илмий билишдаги методологик ва дунёқараш аҳамиятига эга бўлган томонларини таърифлаб беради. Фалсафанинг турли К.и мавжуд: борлиқ, онг, ҳаракат, ривожланиш, фазо, вақт, инъикос, билиш, ҳақиқат, сабабият, структура, тизим, мазмун, шакл, имконият, воқелик, ҳодиса, мохият ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.