Katolitsizm

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231–232-b. — ziyouz.com

Katolitsizm (yun. katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. K. diniy ta'limot va çerkov taşkiloti sifatida 1054 y.da çerkovlarning bölinişidan keyin vujudga keldi. 16-a.da K.dan protestantizm ajralib çikdi. Katolik çerkovi qat'iy markazlaşgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boşliği — Rim papasi. K. xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini e'tirof etadi. Ayni vaqtda öziga xos aqidalari ham bor.

K. muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-öğildan ham paydo bölgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq işlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. K. faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy ta'limotning manbai deb biladi. K.da, pravoslaviyedan farqli ravişda, muqaddas rivoyatga katolik çerkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qöşilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira böla turib Isoni tuğişi, uning jismi osmonga kötarilib ketişi aqidasini e'tirof etiş, e'tiqod timsoliga a'rof aqidasini qöşiş K.ga xos xususiyatdir.

K. uçun marosimlarni tantanali ötkaziş, jafo çekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qiliş xarakterlidir. K.da ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962— 65) ibodatni milliy tillardaötkazişga ruxsat bergan. K.ga köproq Foma Akvinskiyning diniy qaraşlari asos qilib olingan.

K. jahon siyosatida muayyan rol öynaydi.' Katolik çerkov köp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik taşkilotlari va b.ga ega. Çerkov statistikasiga köra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kişi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va

Lotin Amerikasi mamlakatlarida K. hukmron diniy ta'limot hisoblanadi. Polşa, Vengriya, Çexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga işonuvçi aholining köpçiligini taşkil etadi. 20-a.ning 60-y.laridan K. aqidalari, marosimlari, taşkilotlari va siyosati zamon talablariga moslaştirilmokda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАТОЛИЦИЗМ (юн. katholikos - умумий, асосий) — христианликдаги асосий оқимлардан бири. К. диний таълимот ва черков ташкилоти сифатида 1054 й.да черковларнинг бўлинишидан кейин вужудга келди. 16-а.да К.дан протестантизм ажралиб чикди. Католик черкови қатъий марказлашган, ягона маркази Ватикан, унинг бирдан-бир бошлиғи — Рим папаси. К. христианликнинг асосий ақида ва маросимларини эътироф этади. Айни вақтда ўзига хос ақидалари ҳам бор.

К. муқаддас руҳ фақат худо-отадан эмас, балки худо-ўғилдан ҳам пайдо бўлган, Рим папаси Исонинг ердаги ноиби, у дин ва ахлоқ ишларида гуноҳ қилмайди, унинг ҳокимияти жаҳон соборлари ҳокимиятидан юқори туради деб ҳисоблайди. К. фақат муқаддас ёзув (Библия)ни эмас, балки муқаддас ривоятни ҳам диний таълимотнинг манбаи деб билади. К.да, православиедан фарқли равишда, муқаддас ривоятга католик черковлари жаҳон соборларининг қарорлари ва папанинг фикрлари ҳам қўшилган. Руҳонийларнинг уйланмаслиги, Биби Марям бокира бўла туриб Исони туғиши, унинг жисми осмонга кўтарилиб кетиши ақидасини эътироф этиш, эътиқод тимсолига аъроф ақидасини қўшиш К.га хос хусусиятдир.

К. учун маросимларни тантанали ўтказиш, жафо чекканларни, авлиёларни иззат-ҳурмат қилиш характерлидир. К.да ибодат асрлар давомида лотин тилида олиб борилган, II Ватикан собори (1962— 65) ибодатни миллий тиллардаўтказишга рухсат берган. К.га кўпроқ Фома Аквинскийнинг диний қарашлари асос қилиб олинган.

К. жаҳон сиёсатида муайян роль ўйнайди.’ Католик черков кўп сонли руҳонийлар, монахлик орденлари, клерикал партиялар, миссионерлик ташкилотлари ва б.га эга. Черков статистикасига кўра, католиклар 900 млн.га яқин киши. Италия, Испания, Португалия, Франция, Бельгия, Австрия ва

Лотин Америкаси мамлакатларида К. ҳукмрон диний таълимот ҳисобланади. Польша, Венгрия, Чехия, Словакия ва Кубада католиклар динга ишонувчи аҳолининг кўпчилигини ташкил этади. 20-а.нинг 60-й.ларидан К. ақидалари, маросимлари, ташкилотлари ва сиёсати замон талабларига мослаштирилмокда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.