Katolitsizm

Katolitsizm, katoliklik (yunonça katholikos — «umumiy», «butun») — xristianlikning asosiy yönalişlaridan biri va dindorlar soni böyiça eng yirigi. Uning taşkiliy asosi Rim papasi boşçiligidagi Katolik çerkovidir. Rusça Vikipediyaga köra, rus tilida «katolitsizm» atamasi köproq Katolik çerkovining ta'limoti va siyosatini, «katoliklik» esa şaxsiy e'tiqodni bildiradi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Katolik çerkovi milodiy birinçi ming yillik davomida Ğarbiy Rim imperiyasi hududida şakllangan va Ğarb sivilizatsiyasi tarixida muhim örin tutgan. ÖzME'ga köra, alohida diniy ta'limot va çerkov taşkiloti sifatida katolitsizm 1054-yilda xristian çerkovining ğarbiy va şarqiy qismlarga bölinişidan keyin qaror topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şundan söng şarqiy çerkov «pravoslav» nomini özining ajratib turuvçi belgisi sifatida qabul qilgan. 16-asrda Reformatsiya natijasida katolitsizmdan protestantizm ajralib çiqqan.

Katolik çerkovi qat'iy markazlaşgan, uning markazi — Vatikan, oliy rahbari esa Rim papasi. Inglizça Vikipediyaga köra, çerkov episkoplarni havoriylarning, Rim episkopi bölgan papani esa havoriy Pyotrning vorisi deb hisoblaydi. 2025-yil 8-mayda saylangan Leo XIV hozirgi papa hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Katolik çerkovi 24 ta özini özi boşqaruvçi çerkovdan iborat: ularning eng kattasi Lotin çerkovi, qolgan 23 tasi Şarq marosimidagi katolik çerkovlari. Çerkov tarkibida köp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari va missionerlik taşkilotlari faoliyat yuritadi.

Katolitsizm xristianlikning asosiy aqidalari va marosimlarini qabul qiladi, biroq öziga xos qaraşlarga ham ega. ÖzME'ga köra, ular qatoriga quyidagilar kiradi:

• Muqaddas Ruh faqat Ota-Xudodan emas, Öğil-Xudodan ham kelib çiqadi, degan aqida;
• Rim papasi Isoning yerdagi noibi, din va axloq masalalarida xato qilmaydi, uning hokimiyati umumjahon soborlari hokimiyatidan ustun turadi, degan qaraş;
• diniy ta'limot manbai sifatida Bibliya bilan birga Muqaddas rivoyatni tan oliş; unga, pravoslaviyedan farqli ravişda, katolik soborlarining qarorlari va papalarning fikrlari ham kiritilgan;
• ruhoniylarning uylanmasligi (selibat), Bibi Maryamning bokira holda Isoni tuğgani va tanasi bilan osmonga kötarilgani haqidagi aqidalar, a'rof (purgatoriy) haqidagi ta'limot.

Katolitsizmda ibodat marosimlari tantanali ötkaziladi, şahidlar va avliyolarni uluğlaş keng tarqalgan. ÖzME'ga köra, katolik ilohiyotiga, ayniqsa, 13-asr faylasufi Foma Akvinskiyning qaraşlari asos qilib olingan.

Asrlar davomida katolik ibodati lotin tilida olib borilgan. 1962–1965-yillarda ötgan Ikkinçi Vatikan sobori ibodatni milliy tillarda ötkazişga ruxsat bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, papa Ioann XXIII tomonidan çaqirilgan bu sobor Trident soboridan keyingi tört asr içida katolik amaliyotidagi eng katta özgarişlarni boşlab bergan. ÖzME'ga köra, 20-asrning 60-yillaridan boşlab çerkov aqida, marosim va taşkiliy tuzilmasini zamon talablariga moslaştira boşlagan.

ÖzME 900 millionga yaqin katolik borligini yozgan edi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2026-yil holatiga dunyoda 1,28 milliarddan 1,41 milliardgaça çöqintirilgan katolik bor. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida katolitsizm asosiy din hisoblanadi; ÖzME'ga köra, Polşa, Vengriya, Çexiya, Slovakiya va Kubada ham dindorlarning köpçiligini katoliklar taşkil etadi.