Kuba

Kuba (ispança: República de Cuba) — Karib dengizidagi orol davlati. U Kuba oroli, Xuventud oroli va Katta Antil orollari guruhiga kiruvçi mingdan ortiq mayda oroldan iborat. Poytaxti va eng yirik şahri — Gavana.

Miloddan avvalgi 4-ming yillikda Kubada indeys qabilalari, jumladan guanaxatabeylar yaşagan; keyinroq taynolar kelgan. Xristofor Kolumb orolga 1492-yil oktabrda yetib kelgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1511-yilda Diego Velaskes de Kuelyar Barakoa şahrini taşkil etgan. Özbekça Vikipediyada orolni ispanlar 1510-yil bosib olgan deyiladi. Mahalliy aholi oğir mehnat va kasalliklar tufayli keskin kamaygan, keyinçalik Afrikadan qullar keltirilgan.

1868-yilda Ispaniyaga qarşi qözğolon boşlandi va ön yil davom etdi. Qullik 1886-yilga kelib butunlay bekor qilindi. 1892-yilda Xose Marti Kuba inqilobiy partiyasini tuzdi, 1895-yil 24-fevralda esa yangi qözğolon boşlandi. 1898-yilgi Ispaniya–Amerika uruşidan söng Kuba AQSH nazorati ostida qoldi va 1902-yilda mustaqillikka erişdi. 1940-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1952-yil 10-martdagi davlat töntarişi bilan hokimiyatni Fulgensio Batista egalladi.

1953-yil 26-iyulda Fidel Kastro boşçiligidagi guruh Monkada kazarmasiga hujum qildi, hujum muvaffaqiyatsiz böldi. 1956-yil 2-dekabrda Kastro guruhi „Granma“ yaxtasida Kubaga qaytdi. 1959-yil 1-yanvarda Batista hokimiyati ağdarildi va Kastro boşçiligida hukumat tuzildi. 1962-yildagi Kuba raketa inqirozi Sovuq uruşning yadro uruşiga aylanişiga eng yaqin kelgan lahza hisoblanadi. Sovet Ittifoqi parçalanganidan söng 1990-yillarda „Maxsus davr“ deb ataluvçi iqtisodiy tanazzul yuz berdi. 2008-yilda Fidel Kastro nafaqaga çiqib, örniga Raul Kastro saylandi; 2018-yilda prezident etib Migel Dias-Kanel saylandi, 2021-yilda u Kommunistik partiyaning birinçi kotibi ham böldi.

Kuba şarqda Atlantika okeani, janubda Karib dengizi bilan yuviladi; Şimoliy Amerikadan ğarbda Yukatan, şimolda Florida böğozi bilan ajralgan. Maydoni — 110 860 km². Hududi asosan tekislik; toğlar uçdan bir qismini egallaydi. Eng baland nuqta — Syerra-Maestra toğlaridagi Turkino çöqqisi (özbekça Vikipediyada 1974 m, rusça Vikipediyada 1972 m). Eng katta daryosi — Kauto (370 km). Iqlimi tropik; dovul va tropik siklonlar bölib turadi. Hududning taxminan 10 foizini örmon egallaydi. Mis, marganets, nikel, kobalt, xromit, neft va gaz kabi foydali qazilmalar bor.

Kuba — sotsialistik davlat; Kommunistik partiyaning roli konstitutsiyada mustahkamlangan. Amaldagi konstitutsiya 1976-yil referendumida ma'qullangan, 1992-yilda unga tuzatişlar kiritilgan. Oliy qonun çiqaruvçi organ — Xalq hokimiyati milliy assambleyasi, oliy ijroiya organi — Vazirlar kengaşi. Manbalarga köra, mamlakatda siyosiy muxolifatga ruxsat berilmagan, senzura keng tarqalgan; „Çegara bilmas muxbirlar“ Kubani matbuot erkinligi eng yomon davlatlardan biri deb ta'riflaydi. Kuba 1945-yildan BMT a'zosi. Ma'muriy jihatdan 14 viloyatga bölingan.

Kubada rejalaştirilgan iqtisod mavjud; unda turizm hamda malakali işçi kuçi, şakar, tamaki va qahva eksporti ustun. Qişloq xöjaligining asosi — şakarqamiş. Qand-şakar işlab çiqariş sanoatning yetakçi tarmoği. Mamlakatda barça fuqarolarga bepul tibbiy yordam körsatuvçi tizim bor, biroq dori-darmon yetişmasligi kabi muammolar saqlanadi. Kuba Inson huquqlari observatoriyasining 2023-yilgi tadqiqotiga köra, aholining 88 foizi öta qaşşoqlikda yaşaydi.

Madaniy jihatdan Kuba Lotin Amerikasining bir qismi hisoblanadi. Rasmiy tili — ispan tili. Aholining aksariyati kubaliklar, dindorlari katolik va protestantlar. Milliy bayramlari: 1-yanvar — Ozodlik kuni, 26-iyul — Milliy qözğolon kuni.