Katta aşula

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–234-b. — ziyouz.com

Katta aşula KATTA AŞULA, patnusaki (patnis) aşula — Fargona vodiysiga xos bölgan özbek an'anaviy aşula yöli. Odatda, 2—5 hamnafas aşulaçi (hofiz) tomonidan çolğu jörligisiz (qöllariga patnis yoki likobça uşlagan holda) aytiladi. Köpinça yuqori pardalarda va keng nafasda ijro etilib, öziga xos murakkab ijro uslubi b-n ajralib turadi. K.a. qadimiy marosim va mehnat quşiqlari, marsiya, navha, ayolğu qöşiqlari hamda aruz vaznidagi ğazallarning qad. öqiliş uslublari zaminida vujudga kelgan. K.a., odatda, katta yiğin, sayil va töy-tomoşalarda aytilgan. Uning ötmişdagi namunalarida lirik va nasihatomuz ğazallar b-n bir qatorda diniy, tasavvuf yönalişidagi şe'rlar ham kuylangan. Navoiy, Lutfiy, Maşrab, Xaziniy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Miskin va b.ning ğazallari K.a. janridan alohida örin olgan. Xalq orasida «Döstlar» (Navoiy), «Köp erdi», «Yolğiz», «Adaşganman» (Muqimiy), «Oh kim, rahm aylamas» (Furqat), «Bir kelsun», «Ey, dilbari jononim» (Miskin) kabi K.a.lar keng tarqalgan. Habibiy, Çustiy, Kamtar, Çarxiy, Sobir Abdulla, Akmal Pölat, Vosit Sa'dulla, Nasimiy, Erkin Vohidov, Ötkir Raşid va b.ning şe'rlari ham K.a.da sevib ijro etiladi.

K.a. ijroçiligida badiha uslubidan keng foydalaniladi. Bu esa undagi nutqdoş va ohangdor tuzilmalar bir-biriga mukammal va uzviy boğlanişini ta'minlaydi, aşulani rang-barang musiqa bezaklari b-n boyitadi, turli avjlar qöllanişiga olib keladi. K.a. ijroçisi an'anaviy «ustoz-şogird» maktabini ötgan, şe'riyat qonunlari va ijroçilik an'analariga tayangan, keng diapazonli, baland ovozga va mahoratga ega bölişi lozim. Hofizlar, odatda, şe'r bandidagi boşlanğiç misralarning har birini galma-gal, sönggi misralarni jör bölib ijro etadilar. 20-a. ning 2-yarmida K.a.ning yangi aşula-çolğu yöllari, yakkaxon hofizga möljallangan turlari yuzaga keldi. Mazkur namunalarda çolğu ansambli hamnafas hofiz vazifasini bajargan, ijroda erkin uslub saqlanib qolgan. K.a.ning bu uslubi Jöraxon Sultonov tomonidan yaratilgan («Ey dilbari jononim», «Ohkim», «Topmadim», «Guluzorim qani», «Mehnat axli», «Özbekiston» va b.). Ayrim maqom şö'balari («Bayot», «Çorgoh», «Uşşoq») ham K.a. («yovvoyi maqom») uslubida aytilgan (mas, «Yovvoyi Uşşoq», «Patnusaki Çorgoh», «Likobi Bayot» va b.). Mohir sozandalar K.a.ning çolğu (nay, surnay, ğijjak) yöllarini yaratdilar. Rivojlaniş mobaynida K.a. ijroçilik (Qöqon, Marğilon, Toşkent, Namangan — Andijon) maktablari şakllangan. Erkaqori Karimov, Şerqözi Boyqöziyev, Haydarali Hikmatov, Meliqözi Yusupov, Ötimboy Sarimsoqov, Turdiali Ergaşev, Otamirza Abdurahmonov (Qöqon), Mamatbuva Sattorov, Jöraxon Sultonov, Ma'murjon Uzoqov, Boltaboy Rajabov, Ibrohim Ishokov, Musajon Orifjonov (Marğilon), Orif Alimahsumov, Ortiqxöja Imomxöjayev, Akbar Haydarov, Eşmat Haydarov, Oçilxon Otaxonov (Toşkent), Fattohxon Mamadaliyev, Odiljon Yusupov, Jöraxon Yusupov (Andijon), Hamroqulqori Töraqulov (Beşariq), Rasulqori Mamadaliyev (Buvayda), Solijon Hoşimov (Quvasoy) va b. K.a. ijroçiligida şuhrat qozongan. Halima Nosirova, Munojot Yölçiyeva, Ismoil va Isroil Vahobovlar, Mahmud Tojiboyev, Mahmud Yöldoşevlar ham K.a.ni mahorat b-n ijro etmoqdalar. 1984 y.dan ÖzRda K.a.çilarning köriktanlovlari (Marğilon, 1984; Toşkent, 1987; Köqon, 1991; Şahrisabz, 1994) ötkazilmokda. K.a. ijroçilik yöllari an'anaviy mahorat maktablari (Baliqçi, Buvayda) va musiqa öquv yurtlari (Farğona san'at bilim yurti, Özbekiston davlat konservatoriyasi) da özlaştirib kelingan. 2001 y. Andijonda 1- Respublika professional K.a. ijroçilari tanlovi va ilmiy-amaliy (Toşkent, Andijon) konferensiyalari ötkazildi. K.a. bastakor (F. Sodiqov, «Özbekiston», «Töy muborak»; M. Murtozoyev, «Soğiniş» va b.) va kompozitorlar (V. Uspenskiy, «Lirik poema»; M. Tojiyev, 3-simfoniya; M. Bafoyev, Xalq çolğulari orkestri uçun konsert; B. Umidjonov, a kapella uçun «Çorgoh») ning ijodlariga ozuqa bölmoqda.

Rustam Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАТТА АШУЛА, патнусаки (патнис) ашула — Фаргона водийсига хос бўлган ўзбек анъанавий ашула йўли. Одатда, 2—5 ҳамнафас ашулачи (ҳофиз) томонидан чолғу жўрлигисиз (қўлларига патнис ёки ликобча ушлаган ҳолда) айтилади. Кўпинча юқори пардаларда ва кенг нафасда ижро этилиб, ўзига хос мураккаб ижро услуби б-н ажралиб туради. К.а. қадимий маросим ва меҳнат қушиқлари, марсия, навҳа, аёлғу қўшиқлари ҳамда аруз вазнидаги ғазалларнинг қад. ўқилиш услублари заминида вужудга келган. К.а., одатда, катта йиғин, сайил ва тўй-томошаларда айтилган. Унинг ўтмишдаги намуналарида лирик ва насиҳатомуз ғазаллар б-н бир қаторда диний, тасаввуф йўналишидаги шеърлар ҳам куйланган. Навоий, Лутфий, Машраб, Хазиний, Муқимий, Фурқат, Завқий, Мискин ва б.нинг ғазаллари К.а. жанридан алоҳида ўрин олган. Халқ орасида «Дўстлар» (Навоий), «Кўп эрди», «Ёлғиз», «Адашганман» (Муқимий), «Оҳ ким, раҳм айламас» (Фурқат), «Бир келсун», «Эй, дилбари жононим» (Мискин) каби К.а.лар кенг тарқалган. Ҳабибий, Чустий, Камтар, Чархий, Собир Абдулла, Акмал Пўлат, Восит Саъдулла, Насимий, Эркин Воҳидов, Ўткир Рашид ва б.нинг шеърлари ҳам К.а.да севиб ижро этилади.

К.а. ижрочилигида бадиҳа услубидан кенг фойдаланилади. Бу эса ундаги нутқдош ва оҳангдор тузилмалар бир-бирига мукаммал ва узвий боғланишини таъминлайди, ашулани ранг-баранг мусиқа безаклари б-н бойитади, турли авжлар қўлланишига олиб келади. К.а. ижрочиси анъанавий «устоз-шогирд» мактабини ўтган, шеърият қонунлари ва ижрочилик анъаналарига таянган, кенг диапазонли, баланд овозга ва маҳоратга эга бўлиши лозим. Ҳофизлар, одатда, шеър бандидаги бошланғич мисраларнинг ҳар бирини галма-гал, сўнгги мисраларни жўр бўлиб ижро этадилар. 20-а. нинг 2-ярмида К.а.нинг янги ашула-чолғу йўллари, яккахон ҳофизга мўлжалланган турлари юзага келди. Мазкур намуналарда чолғу ансамбли ҳамнафас ҳофиз вазифасини бажарган, ижрода эркин услуб сақланиб қолган. К.а.нинг бу услуби Жўрахон Султонов томонидан яратилган («Эй дилбари жононим», «Оҳким», «Топмадим», «Гулузорим қани», «Меҳнат ахли», «Ўзбекистон» ва б.). Айрим мақом шўъбалари («Баёт», «Чоргоҳ», «Ушшоқ») ҳам К.а. («ёввойи мақом») услубида айтилган (мас, «Ёввойи Ушшоқ», «Патнусаки Чоргоҳ», «Ликоби Баёт» ва б.). Моҳир созандалар К.а.нинг чолғу (най, сурнай, ғижжак) йўлларини яратдилар. Ривожланиш мобайнида К.а. ижрочилик (Қўқон, Марғилон, Тошкент, Наманган — Андижон) мактаблари шаклланган. Эркақори Каримов, Шерқўзи Бойқўзиев, Ҳайдарали Ҳикматов, Мелиқўзи Юсупов, Ўтимбой Саримсоқов, Турдиали Эргашев, Отамирза Абдураҳмонов (Қўқон), Маматбува Сатторов, Жўрахон Султонов, Маъмуржон Узоқов, Болтабой Ражабов, Иброҳим Исҳоков, Мусажон Орифжонов (Марғилон), Ориф Алимаҳсумов, Ортиқхўжа Имомхўжаев, Акбар Ҳайдаров, Эшмат Ҳайдаров, Очилхон Отахонов (Тошкент), Фаттоҳхон Мамадалиев, Одилжон Юсупов, Жўрахон Юсупов (Андижон), Ҳамроқулқори Тўрақулов (Бешариқ), Расулқори Мамадалиев (Бувайда), Солижон Ҳошимов (Қувасой) ва б. К.а. ижрочилигида шуҳрат қозонган. Ҳалима Носирова, Муножот Йўлчиева, Исмоил ва Исроил Ваҳобовлар, Маҳмуд Тожибоев, Маҳмуд Йўлдошевлар ҳам К.а.ни маҳорат б-н ижро этмоқдалар. 1984 й.дан ЎзРда К.а.чиларнинг кўриктанловлари (Марғилон, 1984; Тошкент, 1987; Кўқон, 1991; Шаҳрисабз, 1994) ўтказилмокда. К.а. ижрочилик йўллари анъанавий маҳорат мактаблари (Балиқчи, Бувайда) ва мусиқа ўқув юртлари (Фарғона санъат билим юрти, Ўзбекистон давлат консерваторияси) да ўзлаштириб келинган. 2001 й. Андижонда 1- Республика профессионал К.а. ижрочилари танлови ва илмий-амалий (Тошкент, Андижон) конференциялари ўтказилди. К.а. бастакор (Ф. Содиқов, «Ўзбекистон», «Тўй муборак»; М. Муртозоев, «Соғиниш» ва б.) ва композиторлар (В. Успенский, «Лирик поэма»; М. Тожиев, 3-симфония; М. Бафоев, Халқ чолғулари оркестри учун концерт; Б. Умиджонов, а капелла учун «Чоргоҳ») нинг ижодларига озуқа бўлмоқда.

Рустам Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.