Katta aşula

Katta aşula, xalq orasida patnusaki (patnis) aşula deb ham ataladi — özbek an'anaviy musiqasining Farğona vodiysida şakllangan öziga xos aşula yöli. Uni ikki-beş nafar hofiz hamnafas bölib, çolğu jörligisiz, qölda kiçik patnis yoki likopça tutgan holda ijro etadi. Katta aşula yuqori pardalarda, keng nafas va murakkab ohang bezaklari bilan kuylanişi bilan ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2009-yilda YuNESKO bu san'atni insoniyat nomoddiy madaniy merosining Reprezentativ röyxatiga kiritgan.1

ÖzME'ga köra, katta aşula qadimgi marosim va mehnat qöşiqlari, marsiya va navha kabi motam aytimlari, ayollar qöşiqlari hamda aruz vaznidagi ğazallarni öqişning an'anaviy usullari zaminida yuzaga kelgan. Rusça Vikipediya uning ildizlarini Örta Osiyo tasavvuf jamoalaridagi zikr va ruhiy tilovatlar bilan ham boğlaydi. Patnis yoki likopça ovozni tinglovçiga yönaltirib, tembrni boyitiş uçun tutiladi. Bu aşula ötmişda katta yiğinlar, sayillar va töy-tomoşalarda yangragan.

Katta aşulada lirik va pand-nasihat ruhidagi ğazallar bilan birga diniy-tasavvufiy şe'rlar ham aytilgan. ÖzME'ga köra, Alişer Navoiy, Lutfiy, Maşrab, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Miskin kabi şoirlarning ğazallari bu janrda alohida örin tutadi; «Döstlar», «Köp erdi», «Adaşganman», «Ey, dilbari jononim» kabi namunalar xalq orasida keng tarqalgan. XX asrda Habibiy, Çustiy, Sobir Abdulla, Erkin Vohidov kabi şoirlarning şe'rlari ham katta aşula repertuariga kirgan.

Katta aşula ijrosida badiha, ya'ni improvizatsiya usuli muhim örin tutadi. Hofizlar odatda şe'r bandining dastlabki misralarini navbatma-navbat aytadi, sönggi misralarni esa birgalikda kuylaydi; natijada nutqqa yaqin parçalar bilan kuyçan parçalar uyğun ulanib, aşula turli avjlar bilan boyiydi. ÖzME'ga köra, bunday ijroçi ustoz-şogird maktabidan ötgan, şe'riyat qoidalarini yaxşi bilgan, keng diapazonli va kuçli ovozga ega bölişi kerak.

XX asrning ikkinçi yarmida janrning yakkaxon hofiz uçun möljallangan, çolğu ansambli jörligidagi yangi yöllari paydo bölgan; ÖzME bu uslubni Jöraxon Sultonov nomi bilan boğlaydi. Ansambl bu namunalarda xuddi ikkinçi hofiz vazifasini bajaradi, ijroning erkin ruhi esa saqlanib qoladi. «Bayot», «Çorgoh», «Uşşoq» kabi ayrim maqom şöbalari ham katta aşula uslubida aytilgan va «yovvoyi maqom» deb atalgan. Sozandalar bu aşulalarning nay, surnay va ğijjakdagi çolğu variantlarini ham yaratgan.

Janr rivoji davomida Qöqon, Marğilon, Toşkent va Namangan–Andijon ijroçilik maktablari şakllangan. ÖzME'ga köra, Erkaqori Karimov, Şerqözi Boyqöziyev, Mamatbuva Sattorov, Jöraxon Sultonov, Ma'murjon Uzoqov, Boltaboy Rajabov, Fattohxon Mamadaliyev va boşqa hofizlar katta aşula ijrosida şuhrat qozongan; keyingi avloddan Munojot Yölçiyeva, Ismoil va Isroil Vahobovlar, Mahmud Tojiboyev bu an'anani davom ettirgan.

ÖzME'ga köra, 1984-yildan beri katta aşula ijroçilarining respublika köriklari ötkazib kelinadi (Marğilon, Toşkent, Qöqon, Şahrisabz), 2001-yilda Andijonda professional ijroçilarning birinçi respublika tanlovi bölib ötgan. Bu san'at an'anaviy ustoz-şogird maktablarida, şuningdek, san'at bilim yurtlari va konservatoriyada örgatiladi. Katta aşula ohanglari bastakor va kompozitorlar — Faxriddin Sodiqov, Viktor Uspenskiy, Mustafo Bafoyev va boşqalar ijodiga ham ilhom bergan.